رهانه

شیفته گان

2012-01-25T22:04:00.000-08:00

نویسنده یی نوشته است که فلان کتاب سال ها پیش زنده گی اش را دگرگون و بل زیر و رو کرده است. نام آن کتاب را یادداشت کردم که پیدای اش کنم و بخوانم. البته نه به این نیت که بخواهم زنده گی من هم زیر و زبر شود. تنها به این قصد که ببینم قدرت آن کتاب در چه بوده است. شاید من آن کتاب را چیز تاثیرگذاری نیابم. شاید من برای چنان زیر و زبر شدنی "نا رسیده" باشم. شاید من هیچ نمی خواهم که چنان تغییری را در آبگیر کوچک وجود خود راه بدهم. آن سخن اما مرا به یاد سوالی انداخت که در گفت و گو های سبک افغانی زیاد تکرار می شود. وقتی با هنرمند و نویسنده و شاعر و اهل دانشی مصاحبه می کنند ، از او می پرسند: " مشوق شما در این راه کی بود؟". و جواب هم قابل پیش بینی است معمولا. می گویند پدرم ، برادرم ، معلم فلانی و از این قبیل. کمتر شنیده ایم که کسی بگوید من در فلان سال کتابی خواندم از فلان نویسنده و در آن کتاب چیزی خواندم به فلان شرح و فلان سخن آن نویسنده بر من تاثیری عمیق و ماندگار گذاشت. از کتاب ها و نویسنده ها و سخنان تاثیر گذار و دگرگون کننده که بگذریم ، من خیلی دوست دارم در جایی بخوانم که یکی از شهروندان افغانستان گفته باشد: " مشوق نداشتم. من از دست این زنده گی لعنتی به اینجاها کشیده شدم. من با مرگ در آویختم و با ترس گلاویز شدم و این درگیری ها این چنین ام کرد. من از عشق به این وادی آمدم. من از بس دردمندی قصه نویس شدم. بس که شور کاوش در تاریخ این سرزمین بی تابم کرده بود این کاره شدم". و از این قبیل.

یا شاید چیزی در این مایه: " همه مخالف بودند. همه ریشخندم می کردند. اما من نمی توانستم به راه دیگری بروم. خیاطی تنها چیزی بود که مرا به سوی خود می کشاند. من عاشق لباس ام ؛ دوست دارم تا زنده ام برای مردم لباس طراحی کنم".

پدر من شیفته ی گیاهان بود. نام های شان را ثبت می کرد. خاصیت های شان را در کتابچه ها می نوشت. همیشه درباره ی شان حرف می زد. اما درس آخوندی خوانده بود ( بی آن که هرگز معمم شود). او نمی توانست زیست شناس/گیاه شناس شود. برای او چنان فرصتی میسر نبود. گاه با خود فکر می کنم که اگر پدر من در زمان و مکان مناسب تری به دنیا می آمد، چه قدر زنده گی اش را وقف عشق خود به گیاهان می کرد.

معالجات بین المللی

2012-01-22T13:13:00.000-08:00

رئیس جمهور یمن برای معالجه به امریکا رفت. کسی خبر ندارد دست خامنه یی در این اواخر کمی درد نمی کند؟ پرش چشم کرزی هم زیاد شده و امکان دارد عنبیه اش ورم کرده باشد. من از این نظام بین المللی خیلی خوش ام می آید. تا رهبری مشکل صحی پیدا می کند فورا به فکر معالجه اش می افتند. خدا بیامرزد شان ببرک کارمل و حفیظ الله امین و تره کی چند بار برای معالجه به مسکو رفته باشند خوب است؟ البته مرحوم تره کی وقتی مرض اش پیش رفته شد بالشت درمانی اش کردند. امین را شوک درمانی کردند و کارمل را دق درمانی. فقط گلبدین حکمتیار است که هیچ مریض نمی شود. آدم صحت مندی است و به پاکستان که می رود هم برای معالجه نمی رود. می رود راکت و نارنجک و این چیزها بیاورد که اطفال بی تربیه ی ننگرهار را تنبیه کند. دعا کنید به عیادت شیر در کابل نیاید ، که که که که که که که به خدا خیلی بد می شود.

حرف بزن ، زود باش ، ساکت!

2012-01-18T23:37:00.000-08:00

بکتاش سیاوش وقتی که در تلویزیون "طلوع" کار می کرد روش ناپسندیده یی را رایج کرد که حالا در آن تلویزیون به یک سنت ژورنالیستیک تبدیل شده. آن روش این بود : به عنوان گرداننده ی یک بحث یا گفت و گو تا می توانی تهاجمی رفتار کن و به طرف مصاحبه ی خود اصلا مجال نده که جمله ی خود را تمام کند. خود سیاوش این روش را عملی می کرد. مثلا گفت و گوی او با یک صاحب نظر یا سیاستمدار این گونه پیش می رفت :

سیاوش: دلایل شما برای فاسد خواندن نظام انتخاباتی افغانستان چیست؟

سیاستمدار: من سه دلیل دارم...

سیاوش: کدام سه دلیل؟

سیاستمدار: اول این که ...

سیاوش: شما دلایل تان را بگویید.

سیاستمدار: عرض کردم که یکی به این خاطر که ما از ابتدا ...

سیاوش: منظور تان از ابتدا چیست ، دقیقا از چه وقت؟

سیاستمدار: از ابتدای تغییرات گسترده در ...

سیاوش: کدام تغییرات گسترده؟

سیاستمدار: تغییرات گسترده یی که مردم شاهدش ...

سیاوش: شما گفتید مردم ، منظور تان از مردم دقیقا کدام مردم است؟

سیاستمدار: همین هم وطنان ما و شما که ...

سیاوش: خیلی خوب ، سوال بعدی من این است که آیا شما در باره ی آینده ی کشور خوش بین هستید؟

سیاستمدار: من تا حدی...

سیاوش: تا چه حدی ، منظور تان را روشن کنید.

سیاستمدار: منظور من این است که اگر ...

سیاوش: حرف بر سر اگر نیست ، شما چه اندازه واقعا خوش بین هستید؟

سیاستمدار: خوش بینی و بدبینی من بسته گی دارد به ...

سیاوش : به چه چیزی بسته گی دارد؟

سیاستمدار: بسته گی به این دارد که قابلیت...

سیاوش: چه قابلیتی؟

سیاستمدار: قابلیت تغییر مثبت در...

سیاوش: آیا تا به حال این قابلیت به وجود نیامده و اگر نیامده علت چیست؟

......................

من فکر می کنم که وقتی آدم از یک نفر سوالی می پرسد منطقا باید به آن شخص مجال بدهد که به سوال آدم پاسخ بدهد. به نظر می رسد که ژورنالیست های تلویزیونی ما شنیده اند که یک ژورنالیست خوب سوال های سخت می پرسد و طرف مصاحبه ی خود را در یک سه کنجی می نشاند و فغان اش را می کشد.

پی نوشت: من وقتی که داکتر رمضان بشردوست را در بحث های تلویزیونی می بینم هم نفس ام بند می شود. اصلا به کسی اجازه نمی دهد که حرف خود را بزند.

ترجمان گوگل !

2012-01-11T16:50:00.000-08:00

امروز وبلاگ ام را باز کردم. بالای صفحه ی مرورگر گوگل کروم امکان "ترجمه" را دیدم. وسوسه شدم و کلیک کردم. خیلی تشکر. روزها نخندیده بودم. باور کنید به امتحان اش می ارزد. اگر می خواهید بخندید طنز نخوانید ، به گوگل کروم بگویید که صفحات فارسی را برای تان ترجمه کند. این هم یکی -دو نمونه :

TUESDAY, DECEMBER 27, 2011

Love the opportunity

I was forty-two years ago. But it did not work. The noble lover does not work. Had not told anyone. Where is the love story.Was advised to your favorites, no word. Perhaps he was told he had failed to unsay. Wandering was his favorite. Finally, he did not know I do not talk much neck downs and a woman, or unsay what he has self-esteem. I used to love or a desire to speak to a realm where even violence. The blood G Besmel grass everywhere is cute spring / blade tail vein cut flowers is a smile.

I would say: "What is next? '". But this was not said to him. He said not to be. Forty-two years of love. Truly. all these years spent with a picture.

The upstairs windows are from dawn to the last street sewed up his eyes and let them pass and go Hvyly of their work.Forty-two years ago. In Kabul. Can not be said that no one like him.

Now he does not speak. Been silent. And I say to myself: "What is next? Forty-two years". I think with that I'd rather her efforts and the efforts I've not reached the point where, I gather Fkrm and skirts that are in my territory.

I think sometimes when I have a great service to him. He asked for advice from your wisdom and I heard this: "Now that you have the opportunity to ever set foot on another world with the love of me, do not waste this opportunity. Mjv release, which is deemed to escape from his trap." . Since then he has always been in the works inhabit a parallel world.

* Painting from Oleg Shvplyak

EDNESDAY, DECEMBER 21, 2011

Eternal silence?

Christopher Hychnz man. Intelligent man and no curtains tear debate that Gary had refused an enemy, and especially "sacred" nature. Her friends "no" would sound. He - if you look at the death of his point of view - Attached to Nothingness.When the diagnosis is cancer of the Hychnz, he talked more about death and life. I always wanted to know Hychnzy sitting in the shadow of death, how to deal with this situation is. --- We've all sat in the shadow of the wall to the wall and fall over ourselves to our silent. But Hychnz shorter radius was sitting in the sun and the clear roof over his lips. The CNN journalist Anderson Cooper said, I'm going to die. Since then, several times reiterated that his end was near death. All this with their own courage and tenacity he said. That are not afraid of death and clearly said that the eyes are open now with the death of his former beliefs are the same.

With all this, Hychnz whenever speaking about his death, his position was changed. This was the vision in his eyes. Was restive. It was believed that human life is forever silent. And apparently this is a situation where all the curtains are facing.Hychnz it was the veil of ignorance Drnd. But it seems that the horrible death that the mechanism behind the curtain draws on the wisdom. That's condolences on the death, what the faithful believe the world and to deny the Hereafter. Such is life. There are those who - in both camps - that if only one time in their presence in your heart of humanity would be black.

TUESDAY, DECEMBER 20, 2011

Live up

Today someone asked me: You are the life around you?
"live up". That is nasty! It remains to say that I'm gay too tired!

الرجال

2012-01-03T08:33:00.000-08:00

پاسخ دهی . نوشته ی خوبی از شهرزاد اکبر در وبلاگ " مثل آب ، مثل آتش".

فرصت عاشقی

2011-12-27T18:55:00.000-08:00

چهل و دو سال پیش عاشق شده بود. اما تلاش نکرده بود. عاشق ِ نجیب که تلاش نمی کند. به کسی نگفته بود. عشق که قصه ی مجلس نیست. به محبوب خود فهمانده بود ، بی کلام. سخن نگفته بود و شاید همین نگفتن ناکام اش کرده بود. محبوب خود را سرگردان کرده بود. آخر او نمی دانست تو خیلی گردن فرازی و حرف نمی زنی ، یا نگفتن ات از سر مناعت است. یا اصلا عاشقی را برده ای به قلمروی که در آن حتا هوس ِ سخن گفتن خشونت است. به چمن ز خون بسمل همه جا بهار ناز است/ دم تیغ ِ آن تبسم رگ گل بریده باشد.

دلم می شد بگویم: " آخر این چه کاری است؟". اما این را نمی شد به او گفت. این جمله را می توان به کسی گفت که هر سال شصت و هفت بار عاشق می شود و هر بار در این باور راسخ تر می شود که عشق اسم مستعار دروغ است. به او نمی شود گفت. چهل و دو سال عاشق بوده. به راستی. این همه سال را با یک تصویر به سر برده.

می گفت که صبح دم از کلکین بالاخانه به آخر کوچه چشم می دوخته تا او بیاید و از پیش حویلی شان بگذرد و برود سر ِ کار خود. چهل و دو سال پیش. در کابل. می گفت که هیچ کس مثل او نمی شود.

او حالا حرف نمی زند. ساکت شده. و من با خودم می گویم: " آخر این چه کاری است؟ چهل و دو سال؟". با خود فکر می کنم که اگر من به جای او بودم کوشش ها می کردم و اگر کوشش ام به جایی نمی رسید ، فکرم را جمع می کردم و دامن از آن قلمرو در می کشیدم.

گاه به نظرم می آید که عقل ِ او خدمت بزرگی به او کرده. او از عقل خود مشورت خواسته و این جواب را شنیده : " حالا که به تو این فرصت داده شده که با این عشق برای همیشه پا به دنیای دیگری بگذاری ، این فرصت را ضایع نکن. رهایی مجو ، که از دام اش رهایی مصلحت نیست". او هم از آن پس همواره در کار آباد کردن این دنیای موازی بوده. با خود گفته که در این جهان هر روزه ی بده- بستان و محاسبه و قطب های بی شمار و نشانه های گیج کننده چه هست که آدم به آن دل ببندد؟

*نقاشی از اولگ شوپلیاک

خاموشی ابدی؟

2011-12-21T13:37:00.000-08:00

کریستوفر هیچنز مرد. مرد هوشمند و مناظره گری که از دریدن هیچ پرده یی ابا نداشت و مخصوصا دشمن " امر مقدس" بود. دوستان اش او را "هیچ" صدا می کردند. او – اگر از نظرگاه او به مردن نگاه کنیم- به هیچستان پیوست. از وقتی که تشخیص دادند که هیچنز سرطان دارد ، او در باره ی مرگ و زنده گی بیشتر سخن گفت. من همیشه می خواستم بدانم که هیچنزی که در زیر سایه ی مرگ نشسته با این وضعیت چه گونه برخورد می کند. همه ی ما در سایه ی دیوار مرگ نشسته ایم --- تا این دیوار بر سر مان بیفتد و خاموش مان کند. اما هیچنز در شعاع کوتاه تری نشسته بود و مسلم بود که آفتاب اش به لب بام رسیده. به اندرسن کوپر ژورنالیست سی ان ان گفت : من می میرم. از آن پس چندین بار تصریح کرد که به آخر خط رسیده و مرگ اش نزدیک است. همه ی این ها را با شجاعت و سرسختی مخصوص خود می گفت. می گفت که از مرگ نمی ترسد و به روشنی گفت که حالا که با مرگ چشم در چشم شده است باز بر همان باورهای سابق خود هست.

با همه ی این ها ، هیچنز هر وقت که در باره ی مرگ خود سخن می گفت حالت اش دگرگون می شد. این را می شد در چشمان اش دید. نا آرام می شد. گویی باورش نمی شد که آدمی با مرگ برای همیشه خاموش شود. و ظاهرا این وضعیتی است که همه ی پرده دران با آن رو به رو می شوند. هیچنز از آن ها بود که پرده ی غفلت را می درند. اما به نظر می رسد که مرگ اتفاق سهمگینی است که پرده ساز و پرده در را به تساوی خرد می کند. به این معنا که در مرگ تسلیتی نیست ، چه برای مومن معتقد به دنیای اخروی و چه برای منکر آن. مرگ این گونه است. در زنده گی بی باوران و باورمندان بسیاری هستند که می توان در کنار شان با اطمینان عمر به سر برد. کسانی هم هستند – در هر دو اردوگاه- که اگر فقط یک ساعت در حضور شان باشی دل ات از انسانیت سیاه می شود.

زنده گی کردن

2011-12-20T23:46:00.000-08:00

امروز کسی از من پرسید : شما در همین دور و بر ها زنده گی می کنید؟
" زنده گی کردن". بیان مزخرفی نیست؟ به این می ماند که بگوییم : من خیلی خسته گی می کنم!

محبت علیه زنان

2011-12-05T22:28:00.000-08:00

خشونت علیه زنان در افغانستان گواه نمی خواهد. و می دانیم که بخش مهمی از این خشونت را مردان اعمال می کنند. مدتی است که خشونت علیه زنان باز مورد توجه قرار گرفته و این توجه مفید است.

من در این جا می خواهم به " محبت علیه زنان" اشاره یی بکنم. این ترکیب ِ نا متجانس ممکن است تا حدی چشم آزار باشد ، اما به گمان من پدیده یی است که باید "نام" اش داد و به همان نام صدای اش کرد. محبت علیه زنان چیز پیچیده یی است. پیچیده گی اش روشن است. محبت دیدن و از همان محبت ضربه خوردن. این چیزی نیست که به ساده گی به چشم بیاید. چه کسی می تواند علیه زنان چنین محبتی بورزد؟ کسی که پیچیده گی ذهنی اش بیشتر از پیچیده گی ذهنی یک آدم عامی باشد. کسی که خودش دریافته باشد که قدرت نرم افزار ِ محبت می تواند به مراتب بیشتر از قدرت سخت افزار ِ خشونت باشد. به همین خاطر " محبت علیه زنان" بیشتر در میان مردان تحصیل کرده و با سواد دیده می شود. نکته ی مهم این است که به یاد داشته باشیم محبت علیه زنان هنوز- به سان خشونت- "علیه" زنان است و کام زنان را تلخ و زنده گی آنان را زهرآگین می کند.

در محبت علیه زنان از تهدیدهای وحشت آور ، دشنام های دل شکن و عربده های مردانه خبری نیست. به جای این چیزها لبخند هست و نوازش ، و صدایی که از فرط نرمی به سختی شنیده می شود--- نجوا. در محبت علیه زنان ، مرد گوش می دهد ، همدلی می کند و نشان می دهد که حرف زن را می فهمد. نمی گوید " تو حق نداری پایت را بی اجازه ی من از خانه بیرون بگذاری". می گوید : " عزیزم ، من نمی گویم از من اجازه بگیر ؛ نمی گویم بیرون نرو. من فقط نگران تو ام. اگر نگرانی من برایت هیچ معنایی ندارد، خیر است".

زن می گوید :" پدر جان! پسرت دوست دختر دارد ، به هر جا بخواهد برود می رود ، هر کاری دل اش بخواهد بکند می کند ، ولی...". و مرد جواب می دهد: " دخترم، من به تو افتخار می کنم که به این سن و سال رسیده ای اما در تمام عمرت حتا یک مورد بی حیایی و بی احترامی از تو ندیده ام. نمی دانم پسرم را چه شده؟ همان پرورشی که به تو دادیم ، به او هم دادیم. اما بین تو و او از زمین تا آسمان فرق است".

زن به همسرش می گوید: " حالا که روشن است که تو زن دیگری هم گرفته ای..." ، و مرد با تبسمی سرشار از عشق پاسخ می دهد : " ببین ، یعنی تو واقعا فکر می کنی که آن بدبخت ِ بی چاره ... نه ، تو راستی ...ببین ، مرا درک کن. آن زن زن ِ هوس نیست. من بعدا برایت می گویم که اصل ماجرا چه بود... به خدا اگر مردی در شرایطی باشد که آن زن بود و از تو بخواهد که با او ازدواج کنی ، والله اگر من مخالفت کنم. گاهی در زنده گی وضعیت های پیش می آید که ... گذشته از این ها ، اگر واقعا هوسی می بود من چرا باید با او ازدواج می کردم؟ زن در جهان کم است؟ ...".

تا آنجا که من می دانم در افغانستان بازنده ی اکثر این گفت و گو ها و نظایر بی شمار شان زنان هستند. چرا؟ پاسخ به این " چرا؟" ما را وارد بحثی می کند که فعلا مجال باز کردن اش نیست. اما به آن اشاره یی می کنم:

استدلال ها و قصه هایی که به قصد متقاعد کردن کسی عرضه می شوند همیشه در چارچوبی از عوامل دیگر عمل می کنند. یعنی این طور نیست که ما استدلال یا روایتی را بشنویم و صرفا از روی محتوای خود همان استدلال یا قصه متقاعد شویم. در جامعه ی افغانی عناصری چون کالاهای اقتصادی ، منزلت اجتماعی، مجاری اطلاعات و جهان دیده گی ، میراث تاریخی ، فرهنگی و دینی همه در خدمت مردان اند. این است که روایت ها و استدلال های مردانه به پشتیبانی این سرمایه ها و در متن اجتماعی ای که این سرمایه ها را در انحصار مردان قرار می دهد ، صاحب اعتبار می شوند. به بیانی دیگر، وقتی زنی استدلال یا قصه ی یک مرد را در کنار سلطه یی می گذارد که مردان بر این سرمایه ها دارند ، تنها قصه و استدلال نمی شنود ، تهدید هم می شنود. به همین خاطر ، زن افغانی با محبت های منظور دار ِ مورد بحث نیز تهدید می شود.

مرد با خود فکر می کند: " با زبانی نرم و کم هزینه با او حرف خواهم زد. اگر قبول نکرد ، کی تاوان می کند؟". زن که از پشتیبانی عواملی که در بالا آوردم بی بهره است ، می داند که بازنده ی دعوا او خواهد بود. این است که در اکثر موارد مجبور می شود میان دو باخت یکی را قبول کند: یکی باخت ِ ماندن در زندان محبتی که محبت نیست و دیگری باخت ِ فرار از این زندان و جور کش ِ غول بیابان شدن.

شرم ندارید

2011-12-04T01:31:00.000-08:00

تجاوز بر عصمت ِ کودک.

اسیر جاودانه ی فیلترها

2011-11-27T09:51:00.000-08:00

اول دعا کنید که من پی ِ این سوال را رها کنم که مغز و روان ما چه قسم کار می کنند. اما تا دعای شما مستجاب شود ، عجالتا من دیروز در جایی خواندم که ما در هنگام "قضاوت کردن" بسته به این که طرف ِ مورد قضاوت با ما نزدیک ، آشنا و دوست باشد یا نباشد به دو گونه ی متفاوت عمل می کنیم. حتما می گویید که خوب این را می دانستیم. ما در باره ی دوستان مان قضاوت های مثبت تر و نرم تری می کنیم اما این برخورد مثبت را در مورد " غیر ِ دوستان" نداریم. اما چیزی که من در این مورد خواندم تکه ی دیگری داشت که جالب بود:

ما وقتی که از دوستان خود حرکت یا رفتار بدی می بینیم ، در همان مورد مشخص از او شکایت می کنیم. اما اگر همان حرکت یا رفتار را از دیگران ببینیم ، آن را به کل شخصیت آنان نسبت می دهیم. مثلا اگر مادر مان سنگی را به سوی ما پرتاب کند و آن سنگ به گردن ما بخورد ، می گوییم : " مادرم امروز با سنگ به گردن ام زد". اما اگر همان سنگ را کس دیگری بیندازد ( کسی از جمله ی آنانی که در دایره ی مهر و آشنایی مان نیستند) ، آن گاه می گوییم : " فلانی هیچ انسان نیست" یا " آدم بسیار مزخرفی است".

عکس قضیه هم صادق است: یعنی وقتی از نزدیکان خود خوبی می بینیم آن خوبی را به کل شخصیت شان تعمیم می دهیم. اما اگر کس دیگری با ما خوبی کند ( کس دیگری که نظر مان در باره اش مثبت نیست) سعی می کنیم آن خوبی را به عنوان یک مورد مشخص و خاص برجسته کنیم. مثلا اگر یکی از دوستان شما برای شما یک کاسه زردآلو بفرستد شما می گویید : " چه بگویم؟ این آدم چه قدر مهربان و بزرگوار است. همیشه در حق ما لطف دارد". اما اگر همان کاسه ی زردآلو را همسایه یی بفرستد که شما نسبت به او نظر مساعدی ندارید ، می گویید : " امروز فلان همسایه ی ما پانزده-شانزده تا زردآلو فرستاده بود. زردآلوهای شان خوش مزه بودند".

اکثر وقت ها این دو نوع برخورد را انتخاب نمی کنیم. فیلترهای مان به صورت ِ خودکار عمل می کنند.

گزارش ِ لحظه

2011-11-26T08:55:00.000-08:00

امشب که از کنار درختان ِ برگریز گذشتم ، احساس کردم آتشی از جنس خاطره سرتاسر وجود مرا گرم کرد. یک لحظه مثل این که معجزه یی حجم ِ زمان طی شده در بیست سال را طوری فشرده کرد که گویی این بیست سال هیچ نبودند. آن گاه ، آن "ذوق" را که خاصیت ِ نوجوانی است ، از نو شناختم . حسی غریب بود. یک باره بیست سال عقب رفتم. این حس ِ واقعا به عقب رفتن آن قدر شور ِ تجربی پرشکوه داشت که شک کردم این بیست سال آخر ِ عمرم از وهم و خواب آمده باشند. شاید این بیست سال زاییده ی خیال ِ من بودند.

فاجعه ی "جمعه ی سیاه" در امریکا

2011-11-25T11:46:00.000-08:00

خبر گزاری مهر دولت جمهوری اسلامی ایران :

" معترضان به نظام سرمایه داری قصد دارند امروز جمعه تحت عنوان "جمعه سیاه" در بسیاری از شهرهای آمریکا دست به تظاهرات زده و اعتراض خود را به سیستم ناکارآمد اقتصادی اعلام کنند".
امروز در امریکا " جمعه ی سیاه" است. میلیون ها نفر تظاهرات کرده اند و خواهان سرنگونی حکومت شده اند. بنا بر بعضی گزارش ها در برخورد میان پولیس و مظاهره کننده گان در واشنگتن تا کنون 1600 نفر کشته شده اند.

نه. از این خبر ها نیست. " جمعه ی سیاه" یکی از روزهای بسیار شاد امریکا است. در این روز فروشگاه های بزرگ قیمت اجناس خود را پایین می آورند ( یا این طور ادعا می کنند!) و بسیاری از مردم به هوس خرید ارزان به این فروشگاه ها هجوم می برند --- با پول!
نیازی به گفتن ندارد که در این روز مردم امریکا بیش از هر زمان دیگری به سیستم سرمایه داری کمک می کنند. یا نه , من اشتباه می کنم. شاید مردم می خواهند با ریختن پول خود به جیب سرمایه دارها آن ها را نابود کنند.

گر صبر کنی...

2011-11-25T00:18:00.000-08:00

امروز به رادیو گوش می دادم. گفت و گویی بود با یک شاعر سال-خورده ی امریکایی. خانمی شاید هفتاد و چند ساله. خانم شعرهای خود را می خواند و گرداننده ی برنامه از او سوال های گوناگون می پرسید. یکی از آن سوال ها این بود : شما تجربه ی زیادی دارید. یکی از مهم ترین توصیه های تان به شاعران تازه کار چیست؟ (البته این عین جمله ی مصاحبه کننده نیست. اما منظورش همین بود). خانم شاعر گفت: توصیه من به شاعران تازه کار این است که صبر کنند. می گفت که این شاعران مثل جوجه ی پرنده هستند و خوب است که زود از آشیانه بیرون نجهند و منتظر بمانند تا کمی پر و بال شان در بیاید.

این توصیه ی او مرا وا داشت که در این مورد کمی فکر کنم:

در فرهنگ خانم شاعری که ذکرش رفت شعر گفتن هم تابع برنامه و سنجش است. در این فرهنگ کسی نمی گوید که من شعر را برنگزیدم ، شعر مرا برگزید یا من شعر را نسرودم ،شعر مرا سرود. این نوع سخن گفتن در میان ما شایع تر است. آخرین اش را من از فرهاد دریا شنیدم که می گفت " من موسیقی را انتخاب نکردم ، موسیقی مرا انتخاب کرد"! ( و یک سوال خارج از موضوع: چرا بعضی آدم های کم ذوق اسم پسرشان را فرهاد می گذارند؟). نمی گویم که در فرهنگ آن خانم شاعرها می نشینند و ساعت خود را کوک می کنند و براساس جدولی از تقسیم ِ اوقات روزانه شعر می گویند. اما روشن است که در فرهنگ او شاعری "کار" و شعر "یکی از کالاها" است. "کار" برای آن که نتیجه بخش شود باید در چارچوب یک برنامه گنجانده شود. "کالا" برای آن که در بازار توفیق کسب کند و محبوب و پر خریدار شود ، باید بر اساس سنجشی درست از وضع بازار عرضه شود.

در کشور ما معمولا زمان چاپ مجموعه ی شعر وقتی فرا می رسد که از یک سو تعداد شعرها به حدی رسیده باشد که بتوان از کنار هم قرار دادن شان مجموعه یی ساخت و از سویی دیگر ، پول چاپ مجموعه فراهم باشد. نمی دانم چند نفر از شاعران ما به مساله ی "توفیق" ِ شعرهای خود - به عنوان "کالاهای فرهنگی"- فکر می کنند. البته همیشه می توان گفت که کیفیت یک شعر به توفیق آن در بازار ربطی ندارد. من فکر می کنم ربط دارد. شاعر را مخاطبان اش شاعر نگه می دارند. وقتی کسی می گوید " من شاعر ام" این را از روی موقعیتی می گوید که مخاطبان به او داده اند. همین که مخاطبان به او به عنوان " شاعر" نگاه نکنند ، او هم رفته رفته دنبال کار دیگری خواهد رفت. این را می توانید از کسان بسیاری که ترک ِ شاعری کرده اند بپرسید. می دانم عده یی خواهند گفت که آن که بسیاری را به ترک ِ شاعری می راند " غم نان" است --- که نمی گذارد. همین غم ِ نان هم در واقع کار ِ درست و کالای مرغوب عرضه کردن و بردن ِ آن به بازار مناسب را ضربه می زند. شکست تنها برای معدودی برانگیزاننده است. برای بسیاری بنیاد برافکن است. اما توفیق توفیق می آورد. شعری که خوانده می شود و بر سر زبان ها می افتد و مجال ورود به آگاهی جمعی ِ مردم پیدا می کند ، صاحب ِ خود را در عرصه نگه می دارد و به او امکان می دهد که از "موقعیت"ی که یافته به تولید کالاهای تازه ( شعرهای نو) بپردازد.

من توصیه ی آن خانم را این طور فهمیدم که از آن جا که حالا معلوم نیست شما چه گونه آدمی هستید و با " افتادن" های محتمل چه گونه معامله می کنید ، سعی کنید خود تان را به صورت زودرس در معرض شکست و ناامیدی قرار ندهید. صبر کنید و موقعیت را بشناسید.

از چشم ِ سر تا چشم ِ خیال

2011-11-21T22:50:00.000-08:00

فرض کنید به رستورانتی می روید که گفته می شود غذاهای فوق العاده یی دارد. از جمله ، شنیده اید که کباب ماهی اش در سراسر جهان نظیر ندارد. ماهی های ِ این رستورانت را آشپز شصت ساله یی می پزد که همیشه ریش خود را بلند می گذارد. پشت میزی می نشینید و کباب ماهی تان را می آورند. ماهی را می خورید و با خود می گویید: " واقعا که این آشپز در کار خود استاد است. در تمام عمرم چنین غذایی نخورده بودم". قیمت غذا را می پردازید و از رستورانت بیرون می آیید. روزی دیگر قصه ی ماهی دیشبه ی تان را با یکی از دوستان خود می گویید. دوست تان مکثی می کند و می گوید : " سر ماهی اش که حرفی نیست. منتها این آشپز عادت بدی دارد. ماهی ها رایک دقیقه پیش از پختن اول خوب بر سر و ریش و گردن و شکم خود می مالد ؛ بعد آن را می پزد. اعتقاد مزخرفی دارد. فکر می کند با این کار ماهی متبرک می شود". شما با ناباوری به دوست خود نگاه می کنید. اما دوست تان قسم می خورد که آنچه او می گوید واقعیت دارد.

آن گاه شما مرد ریشویی را می بینید که ماهی ای در دست دارد و آن را اول بر موی خود می کشد ، بعد بر ریش و گردن خود و سر انجام پیراهن خود را بالا می زند و آن را بر شکم خود می مالد. دل تان بد می شود. به جای ِ آن احساس مثبت دیشب تان موجی از بیزاری می ریزد.

چرا؟

به خاطر این که دیدن ِ چنان صحنه یی واقعا نفرت انگیز است. اما شما که چیزی ندیده اید. فقط چیزی شنیده اید. چرا شنیدن ِ آنچه که دوست تان گفت در شما این قدر بیزاری انگیخت؟ پاسخ به این سوال وجه جالبی از آدمیت ما را روشن می کند. ما در واقع از طریق گوش ِ خود هم " می بینیم". ما اگر نتوانیم در صداهایی که به گوش مان می رسند پاره هایی از جهان را ببینیم آن صداها بی معنا می شوند. ما برای دیدن مستقیم جهان چشم ِ سر را داریم. اما برای دیدن آنچه که چشم سر نمی تواند ببیند ، چشم دیگری داریم : چشم ِ خیال.

این مقدمه را گفتم تا برسم به مساله ی عریانی ِ " ماجده المهدی" – آن دختر جوان مصری که جامه از تن کند و از تن عریان خود عکس گرفت و عکس خود را بر پهنه ی انترنیت پخش کرد و هزاران آدم را به خشم آورد. عده یی از اهل شریعت خواهان مجازات او شدند.

برای من یکی از جنبه های جالب این قضیه این بود: پوششی که تن را پنهان می کند همان رختی را به ما نشان می دهد که به عنوان پوشش به کار گرفته شده. در این مورد چشم ِ سر ما لباس را می بیند. اما هر تن پوشی ناگزیر چشم ِ خیال ما را هم فعال می کند. چرا که می دانیم در زیر هر تن پوشی تنی هست. این تن چه گونه چیزی است؟ تن ِ پوشیده در لباس ِ ماجده المهدی چه گونه چیزی است؟ این سوال ها را چشم ِ خیال می پرسد. وقتی که مردمی می شنوند که ماجده المهدی عریان شده است ، پیش از آن که تن ِ عریان او را ببینند با چشم ِ خیال خود تن او را می بینند.

حال ، وقتی که به ماجده المهدی می گوییم " تو نباید این کار را می کردی" ، در حقیقت به او می گوییم : " آخر چرا چشم ِ خیال ما را کور کردی؟ حالا با چشم ِ سر می توانیم تن ات را ببینیم". عریانی چشم ِ خیال ما را کور می کند. از کار می اندازدش.

نتیجه؟

نتیجه این می شود که هر چه پوشش سنگین تر می شود چشم ِ خیال ما سوال های بیشتری می پرسد یعنی فعال تر می شود. و هر چه چشم ِ خیال ما سوال های بیشتری در باره ی تن بپرسد ، سوال های کمتری در دیگر زمینه ها خواهد پرسید. آن گاه ما می مانیم و مردمی که با چشم ِ سر بر عریانی نفرین می فرستند ، اما چشم ِ خیال شان پیوسته با " طلب ِ عریانی" درگیر است.

بی خود نیست که در کشورهایی که از نظر عریانی در" اوج ِ فساد" اند ، خیال ها برای پرسش های فراتر از تن این قدر آزاد اند. اما در کشورهای اسلامی که عریانی نیست ( و بنا بر این ازاین جهت فسادی نیست) ، خیال ها همه درگیر تن اند. در کشورهای "فاسد" و پامال کننده ی اخلاق طیاره و کامپیوتر می سازند . در کشوری به نام افغانستان – که از بس تنزه و پاکیزه گی اخلاق داشت به دست طالبان افتاد- بیست میلیون نفر جمع شده بودند و می خواستند دسته ی چاقو بسازند اما ناگهان دیدند که تعدادی از "خواهران" چادری پوش از سرک رد می شوند. همه دست از کار کشیدند و چاقوی شان بی دسته ماند.

پی نوشت: حالا کسی پیدا می شود و می گوید : " ای نفرین بر تو که می گویی عریانی خوب است و پوشش بد". این نیست. فقط می خواستم بگویم که این که چشم ِ خیال مان پیوسته درگیر ِ تن باشد پی آمدهایی هم دارد. این طور نیست که بگوییم پوششی از آن نوع که در فرهنگ مذهبی و سنتی کشورهای اسلامی حاکم است عالی است و قصه تمام.

آن را بگذار ، این را بگیر!

2011-11-20T21:29:00.000-08:00

من شماره ی خانه ی پیامبر اسلام را نمی دانم. به احتمال زیاد در آن زمان خانه ها را شماره گذاری نمی کردند. اما خبر دارم که ایشان در اواخر 39 ساله گی خود به پیامبری مبعوث شد. همین طوری ، بی ربط.

رمزگشایی از استعاره ی " شیر"

2011-11-18T00:07:00.000-08:00

استعاره بنیان فکر آدمی و پی سنگ ِ ارتباط های او است. استعاره یک صنعت ادبی نیست. از سرنوشت ساز ترین تولیدات آدمی است. انسان اگر نمی توانست استعاره تولید کند ، یک قدم هم نمی توانست پیش برود. استعاره در ساده ترین مفهوم خود چیزی به این شرح است: ما گاه که نمی توانیم چیزی را بفهمیم یعنی وقتی که زبان ما ظرفیت روشن کردن "چیز"ی را ندارد سرگردان می شویم. سعی مان را می کنیم اما به جایی نمی رسیم. آخر برای این وضعیت راه حلی پیدا می کنیم. کوشش می کنیم چیز مفهوم و آشنایی را پیدا کنیم و آن گاه بگوییم : آن "چیز" ( که نمی شود گفت چیست) مثل ِ " این چیز" است ( که آشنای مان است). مثلا هر وقت می خواهیم بگوییم که "عشق" چیست ، نمی توانیم. اما مثلا با جنگ آشناتریم. از جنگ کمک می خواهیم تا عشق را با آن توضیح کنیم. تصویر ِ " قلب تیرخورده" را حتما دیده اید. عشاق ازش زیاد استفاده می کنند. مبنای استعاری اش این است : عشق جنگ است. کمان ِ ابرو ، تیر مژگان و کمند گیسو از توابع همین استعاره اند. گاه گفته اند عشق دریا است و امواج خون فشان دارد.

یا وقتی می خواهیم "بزرگی" ( از نوع عظمت معنوی ) را وصف کنیم ، دچار مشکل می شویم. این است که از چیزهایی چون قله ی بزرگی و اوج ِ عظمت و نظایرشان استفاده می کنیم. این که می گوییم فلانی بر قله ی بزرگی یا عظمت ایستاده است بر این استعاره استوار است که " بزرگی کوه است". کوه را به کمک می طلبیم تا چیزی را که نمی شود به راحتی گفت چیست به بیان و در میان بیاوریم. در میان آوردن همان ارتباط برقرار کردن است. روشن است که بدون استعاره نمی توانستیم بسیاری از مفاهیم را با هم در میان بگذاریم.

اکنون ، سوال این است که چرا حامدکرزی از استعاره استفاده می کند؟ پرسش ِ " ما کیستیم؟" ، جواب می طلبد. آیا پاسخ دادن به این پرسش نیاز به کاربرد ِ استعاره دارد؟ ببینیم :

وقتی درباره ی "ما" فکر می کنیم دنبال مفاهیمی می گردیم که به بهترین و روشن ترین شکل ممکن " ما" را تعریف کنند. می پرسیم " ما کیستیم؟". اما فورا در می یابیم که ما یک چیزی هستیم که نمی دانیم چیست. به بیانی دیگر، ما هویت خود را نمی شناسیم. هویت به بیان آمدنی و در میان آوردنی ما روشن نیست. در این جا است که نیاز به استعاره پیدا می شود. باید یک چیزی پیدا کرد که برای ما خیلی آشنا باشد و آن گاه به کمک آن "چیز" سعی کنیم وصفی از "ما" به دست بدهیم. در این جا در دسترس ترین ، آشناترین ، ملموس ترین و تجربه شده ترین استعاره به ذهن مان می آید. آن استعاره این است : افغانستان جنگل است. اما سوال این است که ما کیستیم؟ خوب ، طبیعی است که وقتی که استعاره ی اصلی و مادر " افغانستان جنگل است" باشد ، ما حیوانات این جنگل هستیم. یعنی وقتی که آن استعاره ی مادر آمد ، توابع آن استعاره هم می آیند.

اما چرا شیر؟

چرا حامد کرزی نمی گوید " ما خرگوش هستیم"؟ چرا نمی گوید " ما سگ هستیم"؟ به خاطری که تجربه ی حامدکرزی از جنگلی به نام افغانستان همیشه تجربه ی قبضه کردن این جنگل با زور بوده است. ملموس ترین تجربه برای کرزی در جنگل افغانستان کشاکش ِ پیوسته ی غرور قبیله ها برای انحصار قدرت بوده است. و این همان تجربه ی شیر است. شیر در جنگل ، به زور پادشاه می شود. کرزی نمی توانست در پاسخ به سوال " ما کیستیم؟" بگوید : ما کبوتر هستیم. کبوتر استعاره ی بی ربطی می شد. مخاطبان او هم آن را درک و لمس نمی کردند. این استعاره ها به صورت طبیعی بر زبان آدم می آیند.

و یک ملاحظه ی دیگر:

وقتی که کرزی گفت " ما شیر استیم" ، منظورش از "ما" کی بود؟ شاید بگویید منظورش همه ی افغان ها بود. این در سطحی رسمی پاسخ درستی است. اما من در این یادداشت در باره ی زیرساخت ِ نهان ِ اندیشه و روان کرزی سخن می گویم و نه در باره ی مدعیات رسمی ِ او. اگر افغانستان جنگل است ، در این جنگل همه نمی توانند شیر باشند. آن ها که در این جنگل شیر اند کی هایند؟ وقتی که شیر گرسنه شود ، بچه های خود را که نمی خورد. لاجرم حیوانات دیگری را باید بخورد. جنگل که فقط شیر ندارد. آن حیوانات دیگر کی هایند؟ به گمان من کرزی وقتی گفت که ما شیر استیم روی سخن اش با هم قبیله یی های خودش بود. این تفسیر با لویه جرگه هم همخوانی دارد. او وقتی که لویه جرگه دایر می کند ( به جای آن که با پارلمان و نماینده گان منتخب مردم کار کند) ، در واقع سیستم جنگل را فعال می کند ، تا در آن بتواند با شیر ها سخن بگوید و منطق مشاوره ی دموکراتیک را به انگیزش غرور شیرانه ی جنگلی ها تقلیل بدهد.

نکته ی دیگر این که وقتی کسی خود را شیر می گوید باید دیگران را هم به تناسب نام هایی از همین قبیل بدهد تا سازگاری عمومی در چارچوب گفتارش حفظ شود. مثلا اگر افغان ها شیر اند ، باید مثلا امریکایی ها پلنگ باشند ، روس ها خرس و انگلیسی ها روباه و ازهمین قبیل. کرزی می گوید که " شیر می خواهد که با امریکا معامله ی استراتیژیک داشته باشد". شیر؟ امریکا؟ معامله ی استراتیژیک؟ اگر در متن ارجاعات عادی هر روزه امریکا امریکا است ، معامله معامله و استراتژیک استراتیژیک ، آن گاه شیر هم به معنای معمول خود شیر یعنی یکی از حیوانات جنگل است. آن وقت معنای جمله ی آقای کرزی این می شود که " ای قدرت مندان جهان انسانی! می دانم که در عالم انسانی شما قدرت دارید ، اما در عالم حیوانات ما شیر ایم".

اشاره: دو سال پیش یادداشتی نوشته بودم با عنوان " شجاع مثل آهو". دوستانی که علاقه مند این گونه بحث ها باشند می توانند آن را هم بخوانند.

ما و عبدالخالق

2011-11-14T22:53:00.000-08:00

این نوشته در باره ی عبدالخالق است. عبدالخالقی که هشت دهه پیش نادرخان را

با تفنگچه به قتل رساند. در این روزها بسیاری از او یاد کردند. من هم نشستم و

چیزی در باره ی او و کارش و نسبت ما با آنچه او کرد نوشتم. این یادداشت را

به قصد خشمگین یا خوش حال کردن کسی ننوشته ام. اما دوست دارم دوستان در

این مورد با من و با همدیگر گفت و گو کنند. این بحث می تواند راه را برای

اندیشیدنی دو باره در باره ی مسایل بسیاری در حوزه ی سیاست و اجتماع و

تاریخ ما باز کند.

در طول سال ها بسیاری در باره ی عبدالخالق نوشته اند. بخش بزرگی از این نوشته ها در تجلیل ِ او و به قصد بزرگداشت ِ آن عمل متهورانه اش ( کشتن نادرشاه) نوشته شده اند. گفته اند که عبدالخالق تجسم خشمی بود که در جان و روان ستم دیده گان و پامال شده گان انباشته شده بود. گفته اند که آن کاری که او کرد به چالش خواندن شجاعانه ی نظام ِ ظالمانه یی بود که وجودش مبتنی بر ستم و نیرنگ بود و دوام اش قایم به بیداد و خشونت و سرکوب. کار عبدالخالق- گفته اند- عصیان در برابر بی عدالتی ، حق کشی و زورگویی بود.

این روایت از کار عبدالخالق را داریم. من در این نوشته سعی می کنم پاره هایی از این روایت را باز سنجی کنم و از این طریق- اگر بتوانم- بعضی معناها و پی آمدهای تنیده در این روایت را به سطحی قابل بحث بیاورم. اما ابتدا می خواهم نظری بیندازیم بر نسبت ِ رویداد و روایت.

رویدادها معمولا در چارچوب ِ یک " روایت ِ کلان" اتفاق می افتند و آن گاه در متن مجموعه یی از روایت های خرد تر تفسیر می شوند. فرض کنید روایت کلانی داریم که می گوید " وضع افغانستان از هر جهت در هم ریخته است". حال ، وقتی که یک راننده ی جوان در فلان شاهراه کنترول موتر خود را از دست می دهد و در اثر تصادم با یک موتر دیگر کشته می شود ، این رویداد فورا با روایت های تفسیری ِ خردتر بسیاری همراه می شود:

بعضی می گویند : عجیب است که این جوان ِ فوق العاده بی احتیاط تا حالا زنده مانده بود.

عده یی می گویند: در کشوری که قانون نباشد ، باید همیشه انتظار این گونه حوادث را داشت.

کسانی می گویند: با این وضع تاسف آور جاده ها و شاهراه ها وقوع این اتفاقات هیچ تعجبی ندارد.

بعضی دیگر می گویند: این موترهای جاپانی وقتی که در جاپان از کار افتادند و از دور خارج شدند به افغانستان فرستاده می شوند. کسی که با این موترها وارد شاهراه ها شود سرنوشت اش همین است.

و سر انجام عده یی می گویند : عامل اصلی چرس است، چرس. وقتی که کسی چرس می کشد و راننده گی می کند هر لحظه ممکن است با جان خود بازی کند.

در این مثال ، کشته شدن راننده ی جوان در نفس ِ خود ساکت است ، یعنی خود این رویداد به ما نمی گوید که این راننده ی جوان چرا و چه گونه جان خود را از دست داد. در این مرحله فقط می دانیم که این راننده در کشوری کشته شده است که وضعی از هر جهت در هم ریخته دارد ( روایت ِ کلان). اما این رویداد زیاد ساکت نمی ماند. روایت های تفسیری خردتر فورا این رویداد را معنادار می کنند. چرا که این روایت های خردتر حاوی اطلاعاتی هستند که عوامل و زمینه های موثر در وقوع رویداد را برای ما روشن می کنند. آن گاه ما بسته به این که کدام یک یا کدام مجموعه از این روایت های خرد تر را منطقی تر و پذیرفتنی تر بیابیم در باره ی آن رویداد داوری می کنیم.

اکنون ، سوال این است : ما چه گونه تصمیم می گیریم که از میان ده ها روایت ِ خرد یکی یا چند تا را به عنوان پذیرفتنی ترین ِ روایت ها انتخاب کنیم؟

وقتی که به پاسخ ِ این سوال فکر کنیم با پدیده ی جالبی رو به رو می شویم. به این شرح: گاه ما یک تفسیر یا یک خرده روایت را به عنوان پذیرفتنی ترین تفسیر و روایت بر می گزینیم ، اما نه به این خاطر که آن ها درست ترین توضیح ِ ماجرا را به ما می دهند. بل به این خاطر که ما " دوست داریم" و فکر می کنیم که " بهتر آن است" که فلان رویداد چنان تفسیری داشته باشد و با چنان روایتی همراه شود. به بیانی دیگر ، در این حالت ما سعی می کنیم تفسیر و روایت ِ مطلوب خود را بر اندام ِ رویداد بپوشانیم ( فارغ از این که این تفسیر و روایت ما واقعا تا چه اندازه می تواند آن رویداد را توضیح کند).

به مثال ِ کشته شدن راننده ی جوان برگردیم ؛ ممکن است این روایت تفسیری که عامل اصلی رویداد چرسی بودن آن جوان بوده است ، از بنیاد غلط باشد و آن جوان هرگز چرس نمی کشیده است. در این جا ، عامل چرس را به عنوان درست ترین توضیح کننده ی ماجرا مطرح کردن ربطی به واقعیت امر ندارد. چیز دیگری در کار است : کسانی که این تفسیر و روایت را مطرح می کنند در واقع مخالف سرسخت ِ چرس کشیدن اند و پیوسته در مورد خطرها و ضررهای ناشی از چرس کشیدن هشدار می دهند. برای آنان چرس کشیدن افراد زشت ترین و غیر قابل تحمل ترین انحراف اجتماعی است. حال ، اگر آن راننده ی جوان به خاطر چرس کشیدن کشته شده باشد چه بهتر. اصلا او " باید" چرس کشیده باشد تا به آن روز ِ سیاه بیفتد.

اکنون ، ما وقتی که می شنویم که چیزی روی داده و اتفاق افتاده است ، می توانیم از خود بپرسیم : چه چیزی اتفاق افتاده است؟ نیز می توانیم بپرسیم : چه چیزی باید یا بهتر است اتفاق افتاده باشد؟ در هر دو صورت می توان در مورد آنچه که رخ داده تحقیق کرد و پس از کنار ِ هم نشاندن اطلاعات به دست آمده به روایت نسبتا صحیحی از ماجرا رسید و تفسیری نزدیک به واقع از آن عرضه کرد. ممکن است رویدادی آن گونه وقوع یافته باشد که مورد پسند ما است. ممکن است به نحوی دیگر رخ داده باشد. آن چه مهم است این است که اگر چه امکان دارد رویدادی با " روایت ِ کلان" جاری در جامعه همخوانی داشته باشد ، اما این دلیل نمی شود که هر خرده روایت و تفسیری را در باره ی آن رویداد هم موجه بدانیم. مثلا ، در مثال کشته شدن راننده ی جوان ، هر کدام از خرده روایت ها را که انتخاب کنیم با این روایت کلان که " در افغانستان همه چیز در هم ریخته است" سازگاری دارد. اما این دلیل نمی شود که همه ی آن خرده روایت ها درست باشند. توجه به این نکته مهم است ؛ چون وقتی که یک روایت ِ کلان جاری در جامعه درست باشد این پندار هم تقویت می شود که هر خرده روایت از رویدادهای آن جامعه هم در صورت همخوانی با آن روایت کلان درست است. این وضعیت را در مورد هویت ملی افغان ها هم می بینیم. یک روایت کلان داریم که می گوید " ما افغان ها آدم نمی شویم". آن گاه ، اگر گفته شود که مثلا یک افغان در ترکیه فلان کار غلط و مضحک و مایه ی سر افکنده گی را کرده همه می خندیم و می گوییم : " خوب ، افغان است دیگر!". از هم خوانی این خرده روایت با آن روایت ِ کلان جاری در جامعه نتیجه می گیریم که لابد آن افغان در ترکیه چنان کاری کرده است.

حال، نگاهی بیندازیم بر کاری که عبدالخالق کرد. عبدالخالق قریب به هشت دهه پیش نادرشاه را با گلوله به قتل رساند. ساده ترین جمله یی که در مورد آن رویداد می توان گفت این است: " عبدالخالق نادرشاه را کشت". اما چنان که قبلا توضیح دادم این جمله ( در وصف آن رویداد) جمله یی عریان است. اما به محض به صدا در آمدن تفنگچه ی عبدالخالق و بر زمین افتادن نادرشاه این جمله ی عریان به سرعت در پوشش تفسیرها می رود. از آن پس جمله ی " عبدالخالق نادرشاه را کشت" همواره با خرده روایت ها و تفسیرها همراه است. روایت کلانی که این رویداد مشخص در چارچوب آن اتفاق افتاد این است : " افغانستان ملک ِ زورآوری و خشونت و سرکوب است".

در تحت ِ همین روایت کلان پرسش این است : "عبدالخالق چه کار کرد؟". و منظور از این سوال چیزی فراتر از آن واقعه یی است که در یک لحظه رخ داد. منظور این است که آن کاری که عبدالخالق کرد چه معنایی داشت؟

عبدالخالق وقتی که نادر خان را کشت هنوز هژده ساله نشده بود. در باره ی زنده گی او چیز زیادی نمی دانیم. در بعضی جاها گفته اند که او تازه جوانی بسیار خونگرم و جدی بود و در بازی فوتبال و جیمناستیک مهارتی داشت. هر چند عبدالخالق در محیط خانواده گی ِ مرتبط با "چرخی ها" بزرگ شده بود و می توان احتمال داد که به مسایل سیاسی روز علاقه مند بوده باشد ؛ اما در باره ی آگاهی او از اوضاع مملکت و برداشت او از رابطه ی خاندان حاکم( و قبایل پشتیبان اش) با مردمان مختلف کشور اطلاعات معتبری در دست نیست. یعنی ما در مورد دیدگاه های سیاسی و اجتماعی عبدالخالق هیچ نمی دانیم. آنچه از نحوه ی کار عبدالخالق بر می آید این است که او در پی تغییر رژیم نبوده ، و گر نه به حرکتی عمیق تر ، پیچیده تر و گسترده تری دست می زد. بر اساس گزارش هایی که از آن زمان داریم عبدالخالق حتا نزدیک ترین دوستان خود را هم از کاری که در پیش داشت آگاه نکرده بود. و این نشان می دهد که او به فکر براندازی رژیم نبود و چندان به این هم نمی اندیشید که پی آمد آن کارش چه خواهد بود. او به یک چیز می اندیشید: کشتن نادر شاه.

آیا عبدالخالق فکر می کرد که با کشتن نادرشاه وضع مملکت بهتر می شود؟ آیا او بر این گمان بود که بعد از نادرشاه عدالت اجتماعی در افغانستان بر پا خواهد شد؟ آیا به نظر او حذف نادرشاه به معنای آزاد شدن مردمان زیر ِ ستم از بند ِ بنده گی و زنجیر خوف و تحقیر بود؟

ما پاسخ این سوال ها و پرسش های مشابه آن ها را نمی دانیم. خوب ، پس از کجا می دانیم که کاری که عبدالخالق کرد کاری سترگ برای عدالت ، آزادی و محو ظلم و بیداد بود؟ در این جا ، ما در غیبت ِ اطلاعات معتبر در مورد زنده گی و افکار عبدالخالق از خود می پرسیم : چه کسی ، چه گونه آدمی ، نادر شاه را می کشد و چرا می کشد؟ و پاسخی که به این سوال ِ خود می دهیم چیزی در این حدود است : نادرشاه را – با آن اوصافی که از حکومت استبدادی اش در دست داریم- انسان شجاعی می کشد که دیگر نتواند در برابر ستمگری ها و بی عدالتی های او و رژیم اش خاموش بماند. آزاد مرد ِ قهرمانی گلوله های تفنگ خود را بر سر و سینه ی آن شاه ِ سفاک خالی می کند که بی عدالتی و حق کشی او را تا عمق استخوان خود احساس کرد باشد. کسی نادر شاه را می کشد که ...( به جای بقیه ی این جملات همان صدها مقاله ی ستایش آمیزی را بگذارید که در طول سال ها در تکریم و تجلیل عبدالخالق نوشته شده اند و از این پس نیز نوشته خواهند شد).

در این جا ما از عمق و گسترده گی بیداد نادرشاه نتیجه می گیریم که آن کس که تصمیم می گیرد او را به قتل برساند نیز لابد با همان عمق و گسترده گی ( منتها در جانب دیگر معادله) بر بیداد شوریده است. اما این نتیجه گیری می تواند غلط و مخدوش باشد. چرا که یک آدم می تواند به دلایل دیگری هم شاهی مستبد را بکشد. ما نمی توانیم از روی معاینه ی استبداد ِ مخوف نادرشاه به این نتیجه عبور کنیم که کشتن او حتما ناشی از درک عمیق قاتل او از عمق و گسترده گی این استبداد بوده است.

عبدالخالق هزاره یی بود که از طریق پدر خود پیوندی نزدیک با خانواده ی " چرخی ها" داشت. می دانیم که نادرشاه تا آنجا که دست اش رسید ، چرخی ها را سرکوب کرد و بزرگان شان را به قتل رساند. عبدالخالق پس از سرکوب شدن خانواده ی چرخی ها ( که به نحوی زنده گی او در آن حلقه را نیز از هم پاشانده بود) کمر به قتل نادرخان بست. آیا عبدالخالق فقط می خواست انتقام خون چرخی ها را از نادرخان بگیرد؟ آیا تار و مار شدن خانواده ی چرخی ها به دست نادرشاه برای عبدالخالق به این معنا بود که دیگر نبایست آن شاه ظالم و سرکوب گر را تحمل کرد؟ آیا عبدالخالق به هر حال تصمیم داشت که نادرشاه را بکشد ( چه او چرخی ها را تار و مار می کرد و چه نمی کرد)؟ در این جا باز ما پاسخ این سوال ها را نمی دانیم.

حال ، در سایه ی سنگین همین " نمی دانیم" ها است که تفسیرهای پر تجلیلی که از کار عبدالخالق می کنیم وزن ِ خود را از دست می دهند. ما البته " دوست داریم" و فکر می کنیم " بهتر آن است" که عبدالخالق نادرخان را در اوج ِ آگاهی سیاسی و به خاطر آرمان های بزرگی چون عدالت اجتماعی کشته باشد. اما این تمایل ما ( با خرده روایت ها و تفسیرهایی که زاده ی همین تمایل اند) ممکن است از واقعیت ِ تاریخی آنچه روی داده انحراف داشته باشد. به بیانی دیگر ، ممکن است آن قصه ی شیرین اتفاق نیفتاده باشد. ممکن است عبدالخالق آن قهرمانی نبوده باشد که ما می خواهیم بوده باشد.

وقتی عبدالخالق نادرشاه را برای همیشه خاموش کرد ، بازمانده گان خونی و سیاسی نادرشاه عبدالخالق و افراد مظنون به همراهی با او را گرفتار کردند و به وضعی فجیع به قتل رساندند. بازمانده گان نادر خان و هم قبیله یی هایش تقریبا تمام وابسته گان عبدالخالق را از بین بردند. احتمال این که عبدالخالق در همراهی با گروهی از مبارزان ضد استبداد نادرشاهی نادر خان را به قتل رسانده باشد زیاد نیست. از یک مبارز جدی و هوشمند بعید است که فکر کند اگر او پادشاه مستبدی چون نادرخان را بکشد ، افراد حکومت مزاحم پدر و مادر وبرادر و خواهر و خانواده و خویشان قاتل نخواهند شد. چرا عبدالخالقی که آن قدر هوش داشت که مسایل کلان مملکتی و اموری چون بیداد و استبداد را در آن سطح بفهمد که ما دوست داریم می فهمیده باشد، هیچ تدبیری برای امنیت خانواده و خویشان خود نیندیشیده بود؟ اگر چنین چیزی برای او اهمیت نداشت ، آن گاه چه قدر می توان این روایت را جدی گرفت که او مبارزی متعهد بود که برای عدالت و آزادی و محو ستم به چنان کاری دست زد؟ بیشتر شواهد نشان می دهند که عبدالخالق جوانی خام ، خونگرم و بسیار غیرتمند بوده که با تار و مار شدن خانواده ی چرخی ها و شنیدن سخنان تحریک آمیز چند ناراضی طاقت از کف می نهد و تصمیم می گیرد که شخص پادشاه را به شدیدترین شکل ممکن مجازات کند و برای اجرای این مجازات شخصی درنگ نمی کند. نمی توان انگیزه های عدالت خواهانه و حق طلبانه را در کار عبدالخالق به تمامی انکار کرد. اما به نظر می رسد که آنچه امروز در باره ی عبدالخالق و انگیزه های او می خوانیم بیشتر بازتاب دهنده ی اشتیاق ما است تا گزارشی از کار یک مبارز در هشتاد سال پیش.

این روایت کلان که " افغانستان ملک ِ زورآوری و خشونت و سرکوب است" در زمان نادر خان صادق بود ( و هنوز هم تا حد زیادی صادق است). در تحت ِ این روایت کلان ممکن است کسی منابع زورآوری و خشونت و سرکوب را به چالش بخواند اما در همان حال این کارش لزوما از سر آزادی خواهی و عدالت پروری نباشد یا در آن حد از سر آزادی خواهی و عدالت پروری نباشد که ما فکر می کنیم.

وجه دیگر این مساله مربوط می شود به نسبت امروزین ما با آن کاری که عبدالخالق کرد. کسانی که امروز طرفدار دموکراسی و مبارزات مدنی در چارچوب قانون اند ، وقتی که از کار عبدالخالق تجلیل می کنند باید این مساله را در نزد خود روشن کنند که قتل نادرشاه به دست عبدالخالق امروز در کجای موضع سیاسی ، مدنی و حقوقی شان قرار می گیرد. به نظر من تجلیل از کار عبدالخالق میراث ِ آن دوره از تاریخ ما است که در آن مبارزه ی خشونت آلود امری نرمال بود ، یا حد اقل ما در نرمال بودن اش شک نداشتیم. حالا که سعی می کنیم وارد فاز تازه یی از مبارزات سیاسی و اجتماعی شویم ، فراموش می کنیم که نمی توانیم همان میراث های دوره یی را که می خواهیم ازش عبور کنیم با خود به فاز جدید بیاوریم. مثلا اگر در فاز " نرمال بودن مبارزه ی خشونت بار" به آسانی می توانستیم از ترور کردن فلان حاکم مستبد با افتخار سخن بگوییم ، این کار را نمی توانیم در فاز " ترک ِ مبارزه ی خشونت بار" ادامه بدهیم. ممکن است کسی بگوید: " همان نادر و همان عبدالخالق. ما که امروز نمی خواهیم عبدالخالق تازه یی پیدا شود و یکی از حاکمان را به قتل برساند. چیزی که ما می گوییم این است که نادر خان در زمان خود هیچ راهی برای مبارزه ی قانونی یا عاری از خشونت باز نگذاشته بود. این است که عبدالخالق در زمان خود همان کاری را در برابر حاکم ستمگر کرد که می توانست بکند". این پاسخی معقول است ، به شرطی که با آگاهی تفصیلی از الزامات عبور به دموکراسی خواهی و قانون مداری همراه باشد. به گمان من ، برای بسیاری از هواداران دموکراسی و قانون مداری در کشور ما دموکراسی و قانون بدون الزامات خود می آیند. به این معنا که مثلا یک فرد می تواند طرفدار دموکراسی باشد و در همان حال بر اکثریت بودن قوم خود اصرار کند ( با این تصور که اکثریت قومی داشتن چیزی است که باید به خاطرش امتیاز گرفت). یا کسی می تواند مدافع سرسخت حقوق بشر باشد اما با هیجان و افتخار بسیار از فتح خشونت آلود فلان شهر به دست نیروهای حزب خود سخن بگوید. این افراد دموکراسی و حقوق بشر را واقعا دوست دارند ، فقط نمی دانند که قبول کردن آن ها با چه الزاماتی همراه است.

یازده ها

2011-11-11T10:19:00.000-08:00

یازدهم نوامبر سال دو هزار و یازده میلادی. 11/11/11. بعضی از کنار هم نشستن این یازده ها هیجان زده شده اند. برای من – که تنبلی را جذاب ترین عنصر زنده گی می دانم- این یازده ها فقط یک وجه جالب دارند و آن این است: کسی که در این تاریخ متولد می شود بعد ها می تواند آن را به آسانی به یاد بیاورد. گفتم به یاد بیاورد ، چون گفتن اش که آسان نیست. یازده یازده یازده! یاد مان باشد که در همه ی نعمت های دنیا یک چیزی می لنگد. در زبان فارسی که این گونه تاریخ تولد گفتن و نوشتن از بیخ رایج نیست. در انگلیسی مصیبتی است که آدم بگوید :

Eleven, Eleven, Eleven

سه هجا را در سه کلمه ضرب کنید. نه هجا!

E-le-ven, E-le-ven, E-le-ven

باز خانه ی جرمن ها آباد که یازده را کوتاه تر کرده اند :

Elf

البته اگر سه بار پی هم بگویید اِلف اِلف اِلف ممکن است مردم از شما بترسند. خوب، این همان لنگشی است که در نعمت های دنیا است.

ما باید شکر گزار باشیم که مثلا در فارسی عدد شش را داریم. اگر به جای شش شعبحخ می بود چه کار می کردیم. تصور کنید که در آن صورت گندم فروشی ( راستی چرا گندم فروش را علاف می گویند در افغانستان؟) در هنگام حساب کردن مجبور می شد بگوید : شعبحخ شعبحخ شعبحخ! حالا هم حسنی ندارد که در حالی که سعی می کند نصوار آبدارش از کنج لب هایش بیرون نزند می گوید:شششششششش ششششششش ششششششششششششششش! ولی به هر حال این اش آسان تر است. حد اقل برای "اخته" کردن نصوار خیلی خوب است.

بقیه ی نعمت های دنیا هم همین طور اند. مرد جوان بسیار رعنا و خوش چهره یی را می بینید که یک تار مو بر سرش نیست. خانم فوق العاده زیبایی – که گمان می کنید شاهکار خداوند است- بر می گردد و از شما می پرسد: " ببخسید ،یک چیژ از سما می پرسیدم. در این نژدیکی ها کدام فروسگاه لواژم برقی پیدا می سود؟" و شما با خود فکر می کنید : نمی شد این کریم ِ متخلص به رحمان ِ رحیم در کنار این همه حسن و ملاحت که به این خانم داده بود یک "شین" هم به او می داد ؟ کاکای من یک خر سفید داشت که شاه ِ خران بود. چالاک بود ، قوی بود ، خورا بود ( یعنی هر چیزی به او می دادی می خورد) و خلاصه آن چه خرها همه دارند او تنها می داشت! همه می گفتند که فلانی خوش بخت است که چنان خری دارد. اما این خر یک عیب داشت. بگویید چه عیبی داشت؟ نه ، اشتباه می کنید ، لگد نمی زد. دندان هم نمی گرفت. شاخ می زد. نمی دانم چه فکر می کرد. ما که هرمنوتیک نمی دانستیم که ذهن او را بخوانیم. خودش را گاو خیال می کرد شاید. شاخ نداشت اما سعی می کرد شاخ بزند. و خدایی اش همان شاخ می داشت بهتر بود. چون کله کردن اش به مراتب دردناک تر بود. آری ، این چنین بود.

نعمت های دنیا این قسمی اند دیگر. همین چند دقیقه پیش می خواستم صبحانه بخورم. شیر هست ، سریال هست ( این سریال خوردنی است و نه دیدنی!). قاشق هست. اما کاسه نیست. کاسه ها از هفته ی گذشته ناشسته مانده اند و حالا سه ساعت وقت می گیرد که نان های خشک شان را زیر نل بگذاری که نرم شوند. من کسی را می شناسم که تنبل تر از من است. او چون حوصله ی شستن ظرف ندارد هر بار کاسه ی جدیدی می خرد. من چه کار کنم که پول هم ندارم؟

سعدی می گوید:

ای کریمی که از خزانه ی غیب

گبر و ترسا وظیفه خور داری

کاسه ها می دهی و حوصله نه ،

سخنی نیست. خوب، زور داری!

سوسوی ِ اعتدال

2011-11-09T09:29:00.000-08:00

گفت و گوی بی بی سی با راشد غنوشی. کسی هنوز نمی داند که غنوشی و هم کاران اش چه خواهند کرد. اما برای ما که تا دیده ایم " مشت های آسمان کوب قوی" اما خالی افراطی ها را دیده ایم ، شنیدن سخنان معتدل غنوشی دلگرم کننده است.

در سلسله ی توضیح ها

2011-11-08T00:01:00.000-08:00

به دوستی که با نام " گروه ساربان" نظر گذاشته است. نوشته اید:

"من در این نوشته سعی می کنم اشکالاتم را ریزتر و البته مشخص تر بیان کنم. چون هرچند در ظاهر شما اقدام به پاسخگویی کردید، اما من جوابم را نگرفتم. و امید آن دارم که این رویکرد لطمه ای به برداشت کلی من از جواب شما وارد نکند.
در پاراگراف دوم جایی گفته اید "ما هر کاری بکنیم آخر سر از عقل و سنت و اجماع در می آوریم. حتا گمان من این است که عقل وسنت و اجماع را هم که در یک بافت اجتماعی بگذاریم همه یکی می شوند" و بعد از آن آورده اید "قرآن هم در نهایت در تعامل عقل و سنت و اجماع ِ زمانه به تحلیل می رود." حال مشکل من این است که نمی توانم این دو جمله را در کنار هر از شما قبول کنم! در جمله اول از اتحاد منابع حرف زدید ولی در جمله دوم گفته اید که قرآن به تحلیل میرود، و یا به عبارتی خوانش آن را زیر سوال برده اید.
مثالی که در پاراگراف 3 آورده اید مبتنی بر جهان بینی ایدئالیستی می بینم. اینکه حقیقتی فارغ از ذهن و در تم ضعیفترش فارغ از زبان وجود ندارد، ته مایه فلسفه ایدئالیستیست. من با این نوع نگاه به وجود اعتقادی ندارم. از نظر من حتی کمیات فیزیکی مثل همان سنگی که از آن نام بردید، فارغ از دستگاه اندازه گیری، در مثال شما انسان قضاوت کننده در مورد سنگ، حقیقت دارد، وجود دارند. نگاه من و در نتیجه تغییری که در سیستم فیزیکی حاصل می شود، صرفا انعکاس در فهم و ذهن من هستند. کافی است در این مثال طرفین به این توافق برسند که منظور کدام سنگ است. چرا که تغییر در سنگ نیست. تغییر در نگاه و ذهن من است.این فلسفه (ایدئالیسم) از مبنای علم شناختی فیزیک کوانتوم می آید که تخصص من است، برای همین هم خوشحال میشوم این بحث به طور جداگانه دنبال شود.
در پاراگراف 5 گفته اید "این یعنی این که به قرآن مراجعه نکنید. بروید ببینید فرهنگ زمانه ی تان چه می گوید." این که درک یک حکم فارغ از ذهن ممکن نیست کاملا روشن است، ولی آیا این به معنی این است که هیچ راهی برای درک آن حقیقت وجود ندارد؟ از نظر من راهی هست. کافی است با عده ای از افراد که مدعی هستند ذهن دارند قرار گذاشت، این مطلب را به سنجش گذاشت که درک شما از فلان سنگ چیست. هر کدام جوابی میدهد. حال کافی است ببینیم چه نسبتی از شرکت کنندگان نظر میدهند که فلان سنگ وجود دارد یا نه، یا فلان ویژگی اش چگونه است. اگر فرض شما درست باشد و وجود فلان ویژگی در سنگ وابسته به انسان به عنوان دستگاه اندازه گیری است، باید بر اساس نظری های فیزیک آماری یک جواب رندم داشته باشیم. یا به عبارتی بیشترین عدم برهمکنش در جواب ها. اما من این آزمایش را انجام داده ام و به نتایجی خلاف این فرض رسیده ام. یعنی 99% افراد گفته اند که فلان موجود وجود دارد و همه مثلا روی قرمز رنگ بودنش رای داده اند. خودتان هم می توانید تجربه کنید. فکر کنم کافیست کمی با ذهن خودمان رو راست باشیم. همین! من به این اعتقاد دارم که قرآن مربوط به تمام اعصار و زمان هاست، از طرفی به قرآن مراجعه می کنم. اتفاقا در خیلی از موارد نظرم با نظر علمای دین متفاوت است. من از قرآن به عنوان حقیقتی ثابت استفاده می کنم و به هیچ تناقضی با حکم عصر حاضر نرسیده ام. چرا فکر می کنید " این یعنی دعوت به غیر ممکن." من تجربه کردم نه در یک مورد که در بسیاری از جنبه های زندگی ام.
در پاراگراف 6، من هم با شما موافقم که در بحث ما اصلا مهم نیست که سنگسار در قرآن آمده است و مهم این است که مسلمان ها سنگسار می کنند یا نه، ولی با این تفاوت که این اهمیت ذاتی نیست بلکه موقوف به اهمیت آن در حکم اسلام است. فکر می کنم در ابطال ادامه استدلالتان همان توضیحات آمده در بالا کافی باشد.
در پاراگراف 7، ادعاهایی دیده میشود که با ستون های فرضی (حتی با فرض صحت) که پیش از آن آمده، به هیچ وجه تطابق در نتیجه گیری وجود ندارد، به نظر میرسد که قبل از آوردن این جملات "این که من می گویم قرآن اگر کتاب شود ( کتابی گشوده در برابر ذهن های خوانا) دیگر از مقام تاثیر گذاری دینی خود ساقط می شود" به این پاسخ دهید که چرا فکر می کنید در صورت تاثیرگذاری ذهن بر برداشت ما از حقیقت، احتمال وصول به حقیقت آن از بین میرود. یعنی امکان ندارد من از سنگ برداشتی داشته باشم و دیگری برداشتی دیگر، از روی مطالعه ارتباط و برهمکنش این دو به حقیقت سیستم فیزیکی پی برد. از طرفی همانطور که گفتید این جامعه آماری از خوانش ها بسیار وسیع است در واقعیت. مثلا از یک میلیون انسان نام بردید. پس خیلی طبیعی به نظر میرسد که با توجه به ازدیاد برهمکنش ها بین این سیستم های اندازه گیری (انسان) بتوان به حقیقتی از آن سیستم فیزیکی رسید. در دنیای علم از این نوع ارتباط در اکثر موارد استفاده می شود. در واقع در دنیای خارج هیچ گاه سیستم های ایزوله نداریم. این یک روش معمول حداقل در فیزیک است! بازهم تاکید می کنم من در این پاراگراف با اغماض شروع به پاسخ کردم، چراکه اگر بندهای بالایی و فرض های شما را مخدوش شده بپنداریم، حکم خود به خود بی اعتبار است!".

از مشارکت تان در بحث قرآن و سنگسار تشکر. نظر شما را خواندم و فکر کردم توضیحی دیگر هم بدهم.

یک - آن چیزی که شما " جهان بینی ایدئالیستی" خوانده اید و محور عمده ی نقد شما است ، به نظر من ربط زیادی به بحث من ندارد. چرا که بحث من در باره ی " وجود" نبود. البته همه ی ما می توانیم در مرحله ی " وجود" بر وجود ِ فلان چیز از موضعی کاملا رئالیستیک گواهی بدهیم. سخن من در باره ی جزئیات ِ " پس از وجود داشتن" بود. جزئیاتی از جنس داده های تجربی و عاطفی و... متفاوتی که در وجود چیزها می ریزیم. آن مثالی که در مورد سنگ دادم هم فقط مثالی بود برای توضیح مطلب. بگذارید باز مثالی سنگی بدهم : ممکن است آقای الف و خانم ب سنگ سفیدی را ببینند و اعلام کنند که سنگ سفیدی را می بینند. آقای الف بیست و هفت سال پیش بر سر کوهی سنگ سفیدی را برداشت و از زیر آن هشتاد سکه ی طلا پیدا کرد. آن سنگ سفید مثل همین سنگ سفیدی بود که حالا در برابر چشمان خود دارد. در آن طرف ، وقتی که مادر ِ خانم ب یازده سال پیش به قتل رسید و او را دفن کردند ، سنگی که بر مقبره ی او گذاشتند سنگی سفید بود ( خیلی شبیه همین سنگی که اکنون پیش چشم اش هست). در این جا ، این دو نفر نمی گویند که آن سنگ وجود ندارد ، یا آن سنگ سنگ نیست ، یا سفید نیست ، یا مثلا طول و عرض اش همانی نیست که هر دو می بینند. اما همین سنگ سفید از وجهی دیگر برای هر کدام از آن دو حاوی معنا ها ، اشاره ها و اطلاعاتی هستند که ممکن است زنده گی هر کدام از آن ها را به صورتی بنیادین تغییر داده باشند. این مثال را آوردم که بگویم قصه قصه ی آیدیالیسم نیست. قصه ی وجه یا وجوهی فوق العاده واقعی دیگری است که نمی توان کنار شان نهاد.

شما فکر می کنید وقتی که می گوییم " مفهوم بین الاذهانی زن در میان قبایل عرب در قرن ها پیش" ، منظور مان این است که بگوییم آن ها شاید اصلا زن را زن نمی دیدند؟ فکر می کنید من می گویم آن ها در مورد "وجود زن" اختلاف نظر داشتند؟ این را نمی گویم. آن ها نمی گفتند زن زن نیست. اما آنچه ما به صورت دقیق نمی دانیم این است که آنان در " زن بودن ِ زن" چه می دیدند. از روی بعضی نشانه ها ، رفتارها و قانون های شان می توانیم تا حدی بفهمیم که نگاه آنان به زن از چه " مایه ها"ی فکری و ذهنی آب می خورده.

خلاصه این که اگر کسی قایل به این باشد که ممکن است ما در پدیده ها و رویدادها معناها و تجربه های متفاوتی بریزیم و می ریزیم، چنین چیزی او را ایدئالیست نمی کند. البته بر اساس نگرشی مبتنی بر رئالیسم خام درک کردن موضع او کمی دشوار می شود.

دو- من نگفتم که اگر بفهمیم ذهن چه گونه کار می کند و چه گونه بر برخورد ما با چیزها و رویدادها تاثیر می گذارد احتمال وصول به حقیقت از بین می رود. چنین ادعایی در زمینه ی وصول به حقیقت مطرح نبود. آنچه من به آن اشاره کردم " تاثیرگذاری دینی" بود. تاثیرگذاری دینی نوع خاصی از تاثیرگذاری است و با فعال شدن یک دستگاه کامل از تعاملات ذهنی-روانی حاصل می شود. به این معنا که ما ابتدا آماده می شویم مجراهای شناخت ، روش های فهم و دامنه ی دانستن را آن گونه که دین معرفی می کند بپذیریم و می پذیریم. آن گاه مثلا یک گزاره ی دینی را در همین دستگاه می گذاریم و به این ترتیب خودمان را در برابر تاثیرگذاری آن گزاره باز می کنیم. به عنوان مثال ، در قرآن گفته شده که آنانی که در راه خدا کشته شده اند ، مرده نیستند. زنده اند. حال ، شما نمی توانید با هر دستگاه معرفتی بپذیرید که کشته گان مرده نباشند. در یکی از دستگاه ها کسی می گوید : " ما چیزهایی را می دانیم که شما نمی دانید". در این جا ما متوجه می شویم که دو " دامنه ی دانستن" وجود دارند : دامنه ی دانستن نا محدود که از آن ِ خدا است و دامنه دانستن بسیار محدود که مربوط به ما می شود. اکنون سوال این است : مجراها و روش های دانستن برای خدا کدام هایند؟ مجراها و روش های دانستن برای ما کدام هایند؟ در همین مثال کشته گانی که قرآن می گوید زنده اند ، ما از کجا می دانیم که آنان زنده اند؟ واقعیت آن است که ما از هیچ مجرا و با هیچ روشی نمی توانیم بدانیم که کشته گان ِ در راه خدا مرده نیستند. چه کار می کنیم؟ می گوییم: حال که قرآن می گوید آنان زنده اند ، ما هم می پذیریم. اگر این پذیرش ما بسیار "جدی" باشد ، معنای اش این است که آن گزاره ی دینی بر ما تاثیری عمیق نهاده است. این نحوه ی تاثیرگذاری خاتمه می یابد اگر ما قرآن را در دستگاه ِ خوانش معمول ِ ذهن خوانای آدمی بگذاریم. چرا که در آن صورت مرده مرده خواهد بود چه در راه خدا کشته شده باشد و چه در راه ِ دیگری. به بیانی دیگر ، تاثیر گذاری دینی هنگامی ممکن می شود که دستگاه فکری و معرفتی ما پیشاپیش ( در بیرون از دین و قرآن) برای خوانش مومنانه ی قرآن پرورده و آماده شده باشد.

اکنون ، آنچه من گفتم این بود که ما در کنار "خواندن ِ مومنانه" خواندن ِ متعارف دیگری داریم که پیش فرض هایش بر تجربه های ما در این گیتی بنا شده اند و با پیچ و تاب و پست و بلند و خطا و صواب ِ خرد ِ عیبناک انسان پیوندی محکم دارند. یعنی اگر ما کشته یی را ببینیم بنا بر تجربه ی گیتیانه ی خود می گوییم که آن کشته مرده است. ممکن است در این قضاوت خود اشتباه کنیم ، اما کل دامنه ی دانستن ما در چارچوب همین اشتباه گسترده است. ما با همین اشتباه انسان ایم. اصلا هستی ِ ما همین اشتباه است. ما با همین اعتبار ها آدم ایم و زنده گی می کنیم. زنده و مرده برای ما دو مفهوم متفاوت سرنوشت ساز اند و این که دانای برتری هست که برایش چنین تفاوتی بی معنا است یا معنای دیگری دارد ربطی به آدمیت ما ندارد.

سه- گفته اید که ما سیستم های " ایزوله" نداریم. من هم همین را می گویم. و دقیقا به همین خاطر هم هست که فکر می کنم وقتی می گوییم " قرآن مربوط به تمام اعصار و زمان ها است" ، در واقع ادعا می کنیم که چیزهایی در قرآن هستند که به تعبیر شما ایزوله اند و از کنش ها و واکنش های زنده گی ، تاریخ ، جغرافیا و تطورات ذهنی متاثر نمی شوند.

این را هم می خواهم برای بعضی از دوستان توضیح بدهم که من سعی نمی کنم نشان بدهم که دین چیز بی معنایی است یا قرآن را باید بوسید و به کناری نهاد. فقط گزارش می دهم. می گویم اگر از فلان جا دریچه یی باز کنیم منظره ی پیش روی خانه ی مان را از زاویه ی دیگری خواهیم دید. نمی گویم که این دریچه را باز کنیم ، نمی گویم که این زاویه ی جدید خیلی خوب است ، نمی گویم که دریچه های قبلی را ببندیم. فقط وصف اتفاقی را می گویم که ممکن است بیفتد ، و در بسی جاها افتاده است.

عید ِ بد نوشتن!

2011-11-06T22:13:00.000-08:00

امروز در باره ی عید قربان چیزی نوشتم اما هر چه سعی کردم به خودم بقبولانم که منتشرش کنم نشد. گاه این طور می شود. چرا این را می گویم ؟ به دو دلیل : یکی این که گزارش بدهم ( به خصوص به وبلاگ نویسان بسیار جوان تر و تازه کار تر از خود) که این برای همه ی ما اتفاق می افتد. دیگر این که به خود دلداری بدهم که چون این برای همه اتفاق می افتد خیر است که چند ساعت وقت ام را سر چیزی گذاشتم که آخر چیز خوبی نشد.

شما نفر هفت میلیاردم هستید

2011-11-04T00:39:00.000-07:00

در میان هفت میلیارد جمعیت جهان ، شما نفر چندم هستید؟ این سوال را حتما در صفحه ی بی بی سی دیده اید. از شما می خواهند که روز و ماه و سال تولد تان را بدهید تا به شما گفته شود که در روز تولد تان چندمین نفر در جهان بودید.

با اندکی مکث می دانیم که به هیچ رو نمی توان دانست ( حد اقل در سال دو هزار و یک میلادی) که مثلا آن وقت که به دنیا آمدیم چندمین نفر جهان بودیم. می دانیم که نمی دانیم. فرض کنید این را هم دقیقا بدانیم. حالا مشکل این است که وقتی پای حساب در میان بیاید سقف ِ تجربه ی آدمی با اعداد خیلی پایین است. وقتی که می پرسیم " شما نفر چندم هستید؟" و انتظار داریم که آدم ها برای یافتن پاسخ به این سوال دست به کار شوند ، در واقع فرض مان این است که آدم ها به خود علاقه دارند. یعنی " شما نفر چندم هستید؟" یک سوال آماری خشک نیست. سوالی است که علاقه ی آدم ها را بر می انگیزد. اگر می گفتند روز و ماه و سال تولد تان را در فلان فرم انترنیتی وارد کنید تا به شما گفته شود که در این جهان چند تا چشمه وجود دارند ، این کار به احتمال قوی در بسیاری کسان علاقه یی بر نمی انگیخت. اما سوال " شما نفر چندم بودید؟ " برای ما وجهی عاطفی دارد و از همین رو علاقه بر می انگیزد.

یک عدد است ، اما یکم تجربه است. دو عدد است، اما دوم تجربه است. چرا که وقتی می گوییم "دوم" به عدد دو ابعاد تجربی و عاطفی اضافه می کنیم. وقتی که مثلا " نفر سوم" می گوییم عنصر اهمیت و نفوذ و فاصله و نظایر آن را وارد مساله می کنیم. حال ، ذهن ما با مفهوم " چندم" می تواند کار کند اما سقف تجربی این تعامل چندان بلند نیست. یعنی از یک جایی به بعد "چندم" بودن از کشش عاطفی خالی می شود . بعضی گفته اند که علت این مساله این است که بشر ابتدائا تجربه ی خود با اعداد را با ده انگشت دست خود شروع کرده و بنا بر این چیزهایی که در همین محدوده ی تجربی از اعداد عرضه شوند از قوی ترین امکان انگیزش عاطفی برخوردار اند. حال شما به کسی بگویید که شما نفر دو میلیاردم هستید ، این عدد فورا از ساحت تجربه ی قابل دسترس آن فرد خارج می شود. اما اگر بگویید شما نفر هفتم هستید آن وجه تجربی-عاطفی به جمله ی تان بر می گردد.

به همین خاطر هم هست که اگر شما بخواهید برای یک میلیون آواره کمک جمع کنید اکثر مردم پول نمی دهند ( این تجربه شده) ولی اگر بگویید که آن پول اندکی که شما می دهید زنده گی یک نفر را تغییر می دهد امکان پول گرفتن از شما بالا تر می رود.

برای تاریخ

2011-11-03T10:14:00.000-07:00

ماه گذشته من به واشنگتن پایتخت امریکا رفته بودم. خیلی دلم می خواست پیش کاخ سفید عکسی بگیرم و آن عکس را بفرستم به خان محمد که مسافر خانه یی دارد در " او نقره/ آب نقره" ، در پای کوتل حاجی گک یا آجه گک ِ بامیان. می خواستم عکس ام را به او ای میل کنم و در پای عکس بنویسم : یادت هست روزی در مسافر خانه ات – که تو اسم اش را گذاشته ی هتل- فرود آمدیم و وقتی چای آوردی و گفتم این چای آب ِ جوش است و اصلا چای ندارد به من گفتی " آقا این جا آب نقره است. خیال کردی که میهمان کاخ سفید هستی؟". این هم کاخ سفید. هیچ فکرش را می کردی؟

در همین خیال ها بودم. گفتیم عکاسی پیدا کنیم که عکسی بگیرد رقیب برانداز و خانه ی ِحریف بسوزان. کتاب تلفن را باز کردیم. از این کتاب های زرد نیست که یک عالم شماره ی تلفن دارد و من همیشه در وقت سفر یکی از آن ها را با خودم می گردانم ( و در هر میدان هوایی بابت وزن هفده کیلویی شان پنجاه دالر جریمه می دهم)؟ به این جا زنگ بزن ، به آن جا زنگ بزن. آخر یک عکاس ماهر پیدا کردیم. از کجا فهمیدیم که ماهر است؟ دوست من برای شناختن عکاس ماهر روش عجیبی دارد. می گوید که وقتی عکاسی در پشت تلفون مکث های طولانی کند ، معلوم می شود عکاس متفکری است. اعتماد کردیم. عکاس آمد. از ما عکس ها گرفت. من جایی یافتم و با قلم توش نوشتم " این یادگاری از خودم سخیداد هاتف می باشد" و در کنارش عکسی گرفتم. گاه با لبخند ، گاه بی آن. گاه همچون سیاستمداری و گاه در هیات باستان شناسی. عکس ها گرفتیم. عکاس به ما گفت که تا بیست روز دیگر عکس ها را برای ما خواهد فرستاد.

دیروز از عکاس مذکور نامه یی دریافت کردیم که در آن گفته بود: " متاسفانه از همه ی عکس هایی که گرفته بودیم فقط یک عکس به صورت درست گرفته شده. بقیه فقط مرغابی و موش خرما و این چیزها را نشان می دهند. آن یک عکس را خدمت فرستادیم".

حالا سر مان را به دیوار بکوبیم چه سود؟ گفتم همین یک عکس را که مربوط به من می کند این جا بگذارم. دیدی افغانستان یک دفعه تاخت زد و رسید به قله ی پیش رفت و مسافرخانه ی خان محمد ِ " او نقره" با انترنیت مجهز شد و خان محمد نشست و وبلاگ رهانه را باز کرد و این عکس را دید و مرا شناخت و انگشت پشیمانی در چشم خود فرو کرد. از ما بعید نیست.

توضیحی در مورد نوشته ی قبلی

2011-11-01T20:59:00.000-07:00

نوشته ی قبلی در مورد سنگسار را باید باز صیقل بدهم ( خدا کند بدتر اش نکنم). می دانستم که بیان در خور ِ این مساله دشوار است و من هم هیچ اطمینان ندارم که از عهده اش بر آیم. منظورم این است که اگر بخواهیم هم پیچیده گی مساله را درست مطرح کنیم و هم با بیان روشن و راهگشایی به پیش برویم کار مان خیلی مشکل می شود. این یادداشت کوشش دو باره یی است برای روشن کردن آن جاهایی که دوستان نظر دهنده برجسته کرده اند.

تاکید من بر قرآن به خاطر این نیست که فکر می کنم قرآن یگانه مرجع و منبع احکام است. می دانم که از عقل و سنت و اجماع هم سخن گفته اند. قضیه از این قرار است که وقتی که به عقل و سنت و اجماع مراجعه کنیم پیشاپیش همان کاری را کرده ایم که به نظر من همیشه می کنیم. یعنی محل نزاع در این سه تا نیست. اصلا به گمان من مسلمانی ما مسلمانی در متن عقل وسنت و اجماع است و نه مسلمانی از روی قرآن. ما هر کاری بکنیم آخر سر از عقل و سنت و اجماع در می آوریم. حتا گمان من این است که عقل وسنت و اجماع را هم که در یک بافت اجتماعی بگذاریم همه یکی می شوند. قرآن هم در نهایت در تعامل عقل و سنت و اجماع ِ زمانه به تحلیل می رود. تاکید من بر قرآن به این خاطر است که عده یی تلاش می کنند آن را هم چون مرجعی فارغ از رنگ تاریخ و عقل زمانه و تاثیر شرایط عرضه کنند. این ها وقتی می گویند برویم و ببینیم در قرآن چه گفته شده ، فکر می کنند که قرآن از همان روزی که آمده تا امروز همان قرآن نخستین مانده و از این پس هم همان خواهد ماند. بگذارید مساله را با یک تمثیل دیداری روشن تر کنم:

فرض کنید سنگی است به نام "جیم" ، نهاده در جایی. شما می خواهید این سنگ را ببینید. دیگران هم در گذشته آن سنگ را دیده اند. فرض کنید که عمل ِ "دیدن " برای شما به گونه یی است که تا چشم تان به چیزی می افتد آن چیز حرکت می کند. یعنی شما تا دیده اید ، این گونه دیده اید. هیچ نشده که چشم تان به چیزی خورده باشد و آن چیز حرکت نکرده باشد. دیدن برای شما به صورت عادی همواره دیدنی آن چنان بوده و بخشی از تجربه ی معمولی شما شده است. حال ، اگر شما آن سنگ –جیم- را دیده باشید و کسی از شما بپرسد " شما آن سنگ را هیچ دیده اید؟" پاسخ شما مثبت است. می گویید : " بلی ، دیده ام". در این جا وضعیت از این قرار است : وقتی که شما می گویید " بلی ، دیده ام" در واقع به سوالی پاسخ می دهید که خود تان از خود پرسیده اید. وقتی کسی از شما می پرسد " آیا دیده اید؟ " فرض شما این است که او از درون تجربه ی دیدن ِ شما سخن می گوید. به همین خاطر پاسخ می دهید که بلی ، دیده ام. اگر شما می دانستید که سوال کننده به تجربه ی بسیار متفاوت دیگری " دیدن " می گوید ، پاسخ تان فرق می کرد. شاید اصلا نمی فهمیدید که شخص پرسنده چه می پرسد.

کسی از من می پرسد: " شما معمولا غذای چاشت تان را چه وقت می خورید؟". من به صورتی عادی پاسخ می دهم : " سر ِ ساعت یک بعد از ظهر". اکنون ، برای من غذای چاشت و خوردن مفاهیمی دارند مثلا در حدود ِ جویدن و بلعیدن مقداری برنج و قورمه و نوشیدن مقداری آب. اگر می دانستم که او به من می گوید " شما معمولا گوشت سگ ِ تان را چه وقت نوش جان می کنید؟" ، حتما حس ِ بیزار کننده یی در تن ام می دوید. من " غذای چاشت و خوردن" می شنوم و تجربه ی خودم را در آنچه شنیده ام می ریزم ، اما او " غذای چاشت و خوردن" می گوید و در این عبارات همان تجربه یی را می ریزد که خودش می شناسد.

این مثال ها را آوردم تا بگویم که وقتی می گوییم برویم ببینیم در قرآن در فلان مورد چه گفته شده ، نمی توانیم با این رویکرد پیش برویم که در قرآن چیزی به عربی گفته شده ، ما هم می رویم و ترجمه اش می کنیم و می بینیم که حرف ِ قرآن چیست. قرآن یا کتابی است برای جامعه ی عرب آن زمان و یا کتابی است برای همه ی زمان ها و مکان ها. در صورت اول ، ما واقعا نمی توانیم بدانیم که در ظرف ِ کلمات قرآن در قریب به هزار و پنج صد سال پیش چه مرادی ریخته شده بوده. ما نمی توانیم بدانیم که مثلا هویت ِ بین الاذهانی ِ " زن" در میان عرب های آن روزگار چه بوده و وقتی که قرآن می خواسته به مساله ی زن در ساخت اجتماعی و ذهنی آن مردمان بپردازد از چه سخن می گفته. در صورت دوم ، یعنی در صورتی که فکر کنیم قرآن برای همه ی زمان ها و مکان ها است، آخر ِ کار به این جا می رسیم که از آن جا که قرآن برای همه ی زمان ها و مکان ها است مردمان روزگاران مختلف باید همان خوانشی را از قرآن داشته باشند که در زمانه ی خود شان معنا دار است. این یعنی این که به قرآن مراجعه نکنید. بروید ببینید فرهنگ زمانه ی تان چه می گوید. در غیر این صورت ، باید بگوییم قرآن برای همه ی زمان ها و مکان ها است اما کلمات و جملات آن معناهای مشخصی دارند که برای رسیدن به آن معناها شما باید تمام فیلترهایی را که به عنوان یک انسان بر ذهن و نگاه خود دارید فرو بگذارید. این یعنی دعوت به غیر ممکن. به این می ماند که کسی بگوید " غذای چاشت" و من تمام تجربه های زیسته ی خود از غذاهای آشنایم را کنار بگذارم و مثلا بفهمم که مراد او از غذای چاشت پوست ِ جوشانده ی نوعی پرنده است که نسل اش سه هزار سال پیش منقرض شده است.

و حالا سنگسار : اصلا مهم نیست که در قرآنی که در دست ما هست حکم سنگسار هست یا نیست. مهم این است که مسلمان ها سنگسار می کنند یا نمی کنند. ما چیزی داریم به نام ِ " مفهوم بین الاذهانی". فرض کنید شش تا ذهن داریم و یک مفهوم. مثلا مفهوم "غیرت". این مفهوم " غیرت" در ساحت ِ بین ِ این ذهن های شش گانه مطرح است. این شش ذهن این مفهوم را در مبادلات فکری و عاطفی و تعاملات جمعی خود دارند و در باره اش سخن می گویند. حال ، اگر ما در باره ی مفهوم غیرت در نزد صاحبان این شش ذهن فکر کنیم ، در باره ی " مفهوم ِ بین الاذهانی غیرت" در دایره یی مشخص فکر می کنیم. اکنون ، به جای غیرت بگذارید " مجازات" ، به جای مجازات بگذارید " مجازات ِ زن" ، به جای مجازات زن بگذارید " مجازات زن ِ بدکاره ". حالا سه مفهوم هم نشین داریم : مجازات ، زن ، بدکاره. در مثالی که قبلا دادم شش تا ذهن داشتیم. به جای آن شش تا ذهن بگذارید یک میلیون ذهن. آن گاه به " مفهوم بین الاذهانی ِ مجازات ِ زن ِ بدکاره " در مجموعه ی همین یک میلیون ذهن فکر کنید. فرض کنید آشنا ترین مفهوم بین الاذهانی مجازات ِ شدید در میان این یک میلیون آدم این است که کسی را سنگ باران کنند ؛ فرض کنید که آشنا ترین و مقبول ترین مفهوم بین الاذهانی ِ " زن" در میان این یک میلیون آدم این باشد که زن موجود ظریفی است که مهم ترین کارکرد اش پرستاری کردن از و لذت دادن به مردی است که او را به عقد خود در آورده ؛ فرض کنید که پذیرفته ترین مفهوم بین الاذهانی " بدکاره" این است که بدکاره به زنی گفته می شود که به هر نحوی از دایره ی اجازه و فرمان شوهر خود بیرون رفته باشد. این مفهوم های بین الاذهانی را کنار هم بگذارید. آنچه به دست می آورید سنگسار است. اکنون ، لازم نیست مثلا در قرآن حکم سنگسار آمده باشد. کافی است در قرآن به مجازات اشاره یی شده باشد. کافی است در قرآن اسمی از زن برده شده باشد. کافی است در قرآن به هر نحوی از رابطه ی مرد و زن سخن گفته شده باشد. هر چه قرآن در این موارد گفته باشد در همان چارچوب ِ مفهوم های بین الاذهانی مردم یک جامعه فرود می آید. وقتی که مسلمانان سنگسار می کنند ، سنگسار در قرآن و اسلام هم هست. مگر این که بگوییم قرآن و اسلام چیزهای مستقلی هستند در خود و برای خود و بی ما هم همچنان قرآن و اسلام اند. در این صورت ، پیش نهاد این است : شما فارغ از پیش فرض ها و فیلترهایی که بر چشم خود تان هست اسلام و قرآن را به من نشان بدهید ، به شرطی که یک کار دیگر هم بکنید : پیش فرض ها و فیلترهای ذهن و نگاه مرا هم بردارید تا من بتوانم آن ها را آن گونه که فی نفسه در خود هستند ببینم.

این که من می گویم قرآن اگر کتاب شود ( کتابی گشوده در برابر ذهن های خوانا) دیگر از مقام تاثیر گذاری دینی خود ساقط می شود به خاطر این است که کتاب خوانده می شود و خواندن – آن گونه که ما در این عصر می شناسیم اش- با وقوف بر پیش فرض ها و محدودیت های ذهن و آگاهی از فیلتر ها همراه است.

این که می گویند فلان تعداد منبع داریم ( قرآن و سنت و عقل و اجماع و...) ممکن است برای منظور های آموزشی خوب باشد. اما در واقع همه ی احکام یا باورهایی که فرصت حاکم شدن در جامعه یافته اند محصول اجماع اند ؛ محصول قدرت مقاومت ناپذیر ِ محبوب شدن بین الاذهانی فکر ها و منش ها. البته می توان پرسید که اجماع محصول چیست؟ از این جا به بعد وارد حوزه یی می شویم که در دامنه ی توضیح این یادداشت نیست.

در کدام قرآن سنگسار نداریم؟

2011-10-31T21:37:00.000-07:00

دوستی – افضلی گرامی- در پای نوشته ی قبلی به مساله ی سنگسار در اسلام اشاره کرده و این که سنگسار در اسلام نیست. قضیه از این قرار است که در متنِ پایه ی اسلام یعنی قرآن سنگسار نیست. مسلمان ها اما سنگسار کرده اند و می کنند. وقتی می خواهیم این وضعیت را برای خود مان توضیح بدهیم می توانیم چند توضیح ِ آسان را انتخاب کنیم که تکرار هم شده اند. نیز می توانیم در پی توضیحی دیگر بر آییم که بیان سزاوار اش بسیار مشکل است اما اگر بیان در خوری بیابد نگاه ما را به بسیاری از مسایل دیگر در حوزه ی دین و جامعه هم دگرگون خواهد کرد. من به آن توضیح های آسان اشاره یی می کنم. اما قصد اصلی ام در این یادداشت این است که به آن گزینه ی دشوار بپردازم.

یکی از توضیح های آسان و جذاب مساله ی سنگسار این است : ما در اسلام سنگسار نداریم و سنگسار کردن نوعی انحراف و گونه یی بار ِ اضافی گذاشتن بر دوش اسلام است. توضیحی دیگر این است: اسلام به مجازات کردن فرد زنا کار رای داده و این بر عهده ی مجتهدان است که مصداق این مجازات را کشف کنند و آن را برای مصلحت جامعه به کار ببندند. اگر سنگسار کردن به تشخیص مجتهدان بصیر –که وارثان انبیا هستند- یکی از مصادیق مجازات اسلامی و به مصلحت جامعه است ، می توان از اجرای آن دفاع کرد و آن را حکمی اسلامی دانست. در کنار این دو توضیح آسان- که البته سهمی از پیچیده گی دارند- دو توضیح بسیار آسان و عریان دیگر هم هستند: یکی این که اساسا خود اسلام با تمام احکام اش چیز مزخرفی است و نمی ارزد که آدم وقت خود را صرف مساله یی چون سنگسار کند. دیگری این که اسلام دینی است کامل و حتما در هر حکم اش مصلحتی است که ما به آن علم نداریم و به همین خاطر به ایمانِ درست نزدیک تر آن است که در احکام دین خود چون و چرا نکنیم.

این توضیح های آسان – در موافقت یا مخالفت با مساله ی سنگسار- را شنیده ایم. این ها را " آسان " می گویم چون همه از یک چارچوب فکری ساده و خطی می آیند. آن چارچوب این است : در برشی از تاریخ دینی به نام اسلام آمد. این دین کتابی داشت به نام قرآن. قرآن مجموعه یی است که با خواندن اش می دانیم اسلام آدمی را در فردیت اش چه گونه می خواهد ، در جمع چه گونه می خواهد ، برای او چه سرشت و سرنوشتی قایل است و در برابر او چه امکان هایی از خوش بختی و بدبختی را ترسیم می کند. حال ، هر وقت که ما مطمئن نبودیم که اسلام در فلان زمینه چه می گوید ، بر می گردیم به قرآن. نرسیده به قرآن متوقف نمی شویم و فراتر از قرآن قدم نمی گذاریم. چرا که می دانیم آن که اسلام را در دل خود دارد و مرجع مطمئنی برای شناخت اسلام است همین کتاب است. مثلا قرآن را ورق می زنیم و می بینیم که در باره ی سنگسار حکمی دارد یا ندارد. یا دارد یا ندارد.

این نگاه ساده و خطی با این فرض همراه است که قرآن در خود و برای خود کتابی است که تا نیامده بود وجود نداشت و از وقتی که آمده است این است که هست. ما باشیم این کتاب هست. ما نباشیم هم این کتاب هست. این کتاب اتفاقی است افتاده و مجموعه یی است شکل یافته. همیشه می توان به این کتاب مراجعه کرد و آیه ها را در همان جاهایی یافت که قبلا بودند. اگر کسی چیزی را به اسلام نسبت بدهد ما می توانیم به آسانی به قرآن مراجعه کنیم و به او بگوییم که آنچه تو می گویی در قرآن نیست.

اکنون ، فرض کنید کسی نزد شما می آید و می گوید : " من در این عمر شصت و چهار سال ام بالاخره نفهمیدم که موضع قرآن در مورد سنگسار چیست؟". شما متعجب می شوید و می گویید: " این که کار ساده یی است. برو قرآن را بخوان". او می رود و قرآن را می خواند و مثلا آگاه می شود که حکم سنگسار در قرآن نیست ( یا هست). اما سوال این است: چرا آن فرد در آن شصت و چهار سال قرآن را نخوانده؟ و این "نخواندن" برای قرآن بودن ِ قرآن چه پی آمدهایی دارد؟ به بیانی دیگر ، وقتی که می گوییم " کتابی به نام قرآن هست" و آن گاه کسی آن را نمی خواند ، نسبت ِ این نخواندن با آن "هستی" چیست؟ وقتی که قرآن را می خوانیم قرآن چه هست؟ وقتی که قرآن را نمی خوانیم قرآن چه هست؟

قرار ِ متعارف آن است که بگوییم قرآن قرآن هست ، چه آن را بخوانیم و چه آن را نخوانیم. اما واقعیت آن است که قرآن اگر کتاب است کتاب پدیده یی است که نسبت ما آدم ها با آن آن را " کتاب" می کند. به این معنا که وقتی ما با " ذهن ِ خوانا"ی خود با کتاب تعامل می کنیم کتاب کتاب می ماند. هستی ِ کتاب به عنوان کتاب برقرار نمی ماند مگر این که ذهن خوانای ما پیوسته به این هستی حیات و اعتبار ببخشد. این که می گویم نسبت ِ " ذهن ِ خوانا"ی ما با کتاب ، به این خاطر است که ما می توانیم با ساحت های دیگر وجود خود نیز نسبت های دیگری با کتاب برقرار کنیم. مثلا اگر به کتاب ها تکیه بدهیم تا خسته گی از تن مان برود ، نسبت تن خسته ی ما با کتاب ، هستی ِ کتاب به عنوان کتاب را عجالتا متوقف می کند. آن را بالشت می سازد. همین طور وقتی کتابی چون قرآن را بر پیشانی تب دار ِ کودک خود می گذاریم با " روان ِ دردمند" خود با قرآن نسبت برقرار می کنیم و نه با ذهن خوانای خود ، و در چنین حالتی قرآن را از جایگاه کتاب بودن اش بیرون می آوریم و آن را به مقام " ماده یی شفابخش" گذر می دهیم. مساله به این جا هم ختم نمی شود. حتا در وقتی که با ذهن خوانای خود با کتابی به نام قرآن رو به رو می شویم ( یعنی این کتاب را می خوانیم) هنوز می توان پرسید : آیا مطمئن هستیم که این کاری که اکنون با قرآن می کنیم واقعا " خواندن" است؟ این پرسش از آن رو مهم است که خواندن همیشه معطوف به فهم است. یعنی وقتی که می خواهیم چیزی را بخوانیم در واقع با خود می گوییم: می خواهم بفهمم آن کس که این متن را نوشته چه گفته است. وقتی که خواندن معطوف به فهم نباشد ، ممکن است شکل خواندن را داشته باشد اما در واقع عمل دیگری باشد. با این حساب ، آن مرد فارسی زبانی که مثلا در چاریکار بر سجاده ی خود نشسته و قرآن می خواند اما از آنچه می خواند هیچ چیز نمی فهمد ، در حقیقت قرآن نمی خواند. با قرآن کار دیگری می کند. نسبت او با قرآن نسبت یک ذهن خوانا با یک متن فهمیدنی نیست. نسبت دیگری است.

حال از زاویه ی دیگری به مساله نگاه کنیم : ما چه گونه مسلمان می شویم؟ آیا ما در متن نگرش ها و کنش های افراد مسلمان خانواده یا جامعه ی خود مسلمان می شویم یا قرآن می خوانیم و مسلمان می شویم؟ روشن است که مسلمانی ما صد در صد تابع متولد شدن ما در خانواده های مسلمان است. کافی بود در یک خانواده ی مسیحی متولد شویم تا دیگر مسلمان نباشیم. ما از خواندن قرآن ( خواندن معطوف به فهم قرآن) به سوی مسلمانی نمی رویم ؛ به سبب مسلمان بودن مان قرآن خوان می شویم -اگر بشویم. پس مدت ها پیش از آن که بفهمیم قرآن – به عنوان متن پایه ی اسلام- چه می گوید مسلمان می شویم و مسلمانی مان عمدتا فارغ از قرآن است. این مسلمانی فارغ از قرآن چه گونه مسلمانی ای هست؟ پاسخ : مسلمانی ای است شکل یافته در متن امکانات و تعاملات فکری ، اقتصادی ، فرهنگی ، روانی ، سیاسی و جغرافیایی و تاریخی ِ زمانه. اگر این تعاملات چنان اند که در چارچوب شان چیزی چون سنگسار کردن زناکاران می تواند مطرح شود ، مقبول بیفتد ، قدرت برانگیزنده گی پیدا کند و امکان اجرا بیابد ، آن وقت مسلمانی هم کمابیش در متن همین تعاملات " مسلمانی" می شود. به بیانی دیگر ، وقتی که ما در خانواده و جامعه ی خود با نظامی از باورهای تایید کننده ی سنگسار سر و کار داشته باشیم و متمایل باشیم که بر این نظام صحه بگذاریم ، در مسلمانی خود هم به دنبال نشانه هایی خواهیم رفت که به تایید سنگسار منتهی شوند. اگر هم در بیرون از منظومه ی باورهای دینی خود مخالف سنگسار باشیم ، مسلمانی خود را هم با آن مخالفت سازگار خواهیم کرد.

اکنون ، ما یا قرآن – متن ِ پایه ی اسلام- را در برابر ذهن ِ خوانای خود می گشاییم و آن را هم چون کتاب می خوانیم ، یا می گوییم قرآن کتاب نیست و می توان با آن نسبت های دیگری ( جز خواندن به قصد فهمیدن) برقرار کرد.

حالت اول:

اگر قرآن را به عنوان یک کتاب بخوانیم ، حکم سنگسار در قرآن نیست و حتا اگر چنین حکمی در آن باشد خواننده ملزم نیست که آن را قبول کند. وقتی که شما کتاب می خوانید اساسا می خواهید آن را بفهمید ، نه این که راه بیفتید و سخنان گفته شده در آن را مو به مو اجرا کنید. به بیانی دیگر ، این که شما آن کتاب را بفهمید الزامی است ( چون در غیر آن خواندن شما خواندن نیست). اما پیروی کردن از محتوای آن الزامی نیست ، چرا که میان خواندن و فهمیدن کتابی و پیروی کردن از محتوای آن هیچ پیوند الزامی و ضروری وجود ندارد. فهمیدن جانب دار نیست. فهمیدن به آدم نمی گوید که بر اساس آن چه تصمیمی باید گرفت. شما می خوانید و می فهمید که خداوند یکی است. اما این شمایید که تصمیم می گیرید به این خداوند ایمان بیاورید یا از فهم تان این نتیجه را استخراج کنید : حالا که خداوند یکی است ، من به این خداوند ایمان نمی آورم. این که شما به کدام یک از این گزینه ها می رسید تابع صدها عامل در هم تنیده یی است که کل پس زمینه ی زنده گی شما را تشکیل می دهند.

حالت دوم:

می گویید که قرآن کتاب خواندنی نیست. حضورش حقیقت است. وجودش رهنمایی و روشنی است. صرف ِ هستی اش شفا و آرامش است. این باوری است که در میان بسیاری از مسلمان ها شایع است. در این حالت ، هیچ اهمیتی ندارد که در قرآن مثلا حکم سنگسار هست یا نیست. شما حکم سنگسار را از جای دیگری می آورید ؛ از جایی خبر شده اید و به صد "علت" بر آن خبر اعتماد کرده اید. آن گاه حکم سنگسار در مسلمانی شما هست. در قرآن – به عنوان کتاب- حکم سنگسار نیست. نباشد . اما در قرآن به عنوان نوری که همه ی زنده گی شما را در خود پیچیده و به عنوان حقیقت فراگیری که هیچ شکی را بر نمی تابد و به هیچ چون و چرایی راه نمی دهد حکم سنگسار هست. شاید کسی بگوید که چنین قرآنی اصلا وجود ندارد. من می گویم وجود دارد. قرآنی این چنین برای همه ی کسانی که حتا به فکر شان هم نمی رسد که بنشینند و قرآن را مثل کتابی باز کنند و بخوانند ، واقعیتی است روشن تر از آفتاب.

این ها را گفتم تا این را بگویم : تا قرآن برای اکثر مسلمانان کتاب نشده ( کتابی که می توان اش به عنوان کتاب خواند) هر حکمی که در میان مسلمانان حاکم و جاری باشد در قرآن هم هست ، در اسلام هم هست. تا قرآن کتاب نشده استناد به قرآن در رد حکمی مثل سنگسار بی فایده است. آن وقت هم که قرآن " کتاب" شود ، دیگر خبری از سنگسار هم نخواهد بود. نه به این خاطر که در آن وقت مردم متوجه خواهند شد که سنگسار در قرآن نیست. بل به این خاطر که آن عواملی که کتاب را کتاب می کنند همان عواملی اند که سنگسار را هم از چشم مردم می اندازند. کتاب شدن قرآن یعنی از هاله ی تقدس مطلق بیرون آمدن آن و در دسترس فهم متعارف آدم ها قرار گرفتن اش. تا آن گاه که این اتفاق بیفتد و اکثر مسلمان ها با آن راحت شوند ، مسلمان ها به سنگسار هم پشت کرده خواهند بود.

آن آدمی که در شصت و چهار سال قرآن را نخوانده و آن آدمی که شصت و چهار سال قرآن را خوانده اما متوجه نشده که قرآن در مورد سنگسار چه می گوید ، دو نفر اند در دو سر طیف که قبول کرده اند قرآن مجموعه یی است تمام شده و شکل یافته که دیگر تا دنیا دنیا است زنده گی ما را درنوردیده و زیر و رو کرده است و هیچ کاری هم با آن نمی توان کرد. هر دو به قرآن به عنوان چیزی رازآلود و فراگیر و رخنه ناپذیر نگاه می کنند ، گیرم که یکی آن را باعث بدبختی های مسلمانان معرفی کند و دیگری سبب ساز بهروزی و شادکامی شان.

دزد پاسبان می شود

2011-10-31T10:43:00.000-07:00

نیویورک تایمز گزارش می دهد که دولت اوباما باز از آی اس آی می خواهد که از نفوذ خود بر طالبان استفاده کند و آنان را وادار به مذاکره برای صلح کند. و این آی اس آی همان سازمانی است که بنا بر اعلام خود دولت امریکا از طالبان و گروه حقانی حمایت می کند. این معنایی جز این ندارد که امریکا در مقابل آی اس آی عملا احساس ناتوانی می کند. طبیعی است که آی اس آی از این ناتوانی و پریشانی امریکا و ضعف غم انگیز دولت فاسد کرزی استفاده خواهد کرد و با اطمینان بیشتر بر مواضع خود پا خواهد فشرد. امید داشتیم که امریکا کمر طالبان را در پاکستان بشکند؟ فعلا یاد مان باشد که از این خبر ها نیست.